Mahkum Emeğiİşledikleri suçlar nedeniyle cezaevlerinde bulunan hükümlülerin, hapishane içinde imalathanelerde meslek öğrenmesi ve hapishane dışında yol, inşaat ve tarım gibi kamusal işlerde ücret karşılığı istihdam edilmesidir. Örneğin 1915 yılındaki bir inşaat projesinde mahkumlar amele olarak günlük 3.5 kuruş yevmiye ile çalıştırılmıştır.
AngaryaKişilerin herhangi bir ücret veya karşılık almaksızın zorla çalıştırılması durumudur. Osmanlı'da hapishanelerde mahkumların çalıştırılması zorunlu tutulmuş olmasına rağmen, bu uygulama angarya şeklinde değil, belirli bir gelir ve parça başı ücret elde etmelerine imkan tanıyacak şekilde düzenlenmiştir.
MükâtebeKöle sahibinin, kölesiyle belirli bir işi belli bir zaman içinde yapması ve bu sürenin sonunda köleyi azat etmesi (özgür bırakmasını) öngören özel bir anlaşma sistemidir. Bu sistem sanayi üretiminde ve dokuma tezgahlarında kölelere özgürlük yolunu açmıştır.
Ortakçı KullarOsmanlı'nın 14. ve 15. yüzyıllarda tarım politikasının bir parçası olarak savaş esirlerini veya köleleri toprak vererek yeni köyler kurmak ve tarımsal üretim yapmak amacıyla iskan ettiği sisteme denir. Bu sistemdeki esirler klasik kölelerden farklı olarak ürünün bir kısmını kendileri tasarruf etme hakkına sahipti.
CariyeOsmanlı toplumunda genellikle ticaret, savaş veya kaçırma yoluyla getirilen, başta ev içi hizmetler olmak üzere ev işlerine yardımcı olan ve çeşitli sanayi kollarında da istihdam edilen kadın kölelerdir. 1850'li yıllarda İstanbul'daki kölelerin çok büyük bir kısmını (47.000 kişi) cariyeler oluşturmaktaydı.
Savaş EsiriSavaş dönemlerinde düşman devlet ordularından esir alınan askerlerin işgücünden tarım, demiryolu yapımı, madencilik ve inşaat gibi alanlarda yararlanılması durumudur. I. Dünya Savaşı'nda Romen, İngiliz ve İtalyan esirler Osmanlı'da bu kapsamda çalıştırılmıştır.
Müteselsil SorumlulukBir gruptaki bireylerin eylemlerinden zincirleme ve ortaklaşa sorumlu tutulması durumudur. Osmanlı'da hapishane dışındaki inşaatlarda mahkumların firar etmesini önlemek için 5'li gruplar oluşturulmuş ve gruptan birinin kaçması halinde diğer 4 mahkumun cezalarının artırılması kuralı getirilmiştir.
Azat BelgesiKölelik sisteminin yasal olarak yasaklanması ve tasfiye edilmesi sürecinde, mahkemelere başvuran siyahi veya Çerkez kölelere hürriyetlerini kazandıklarını resmi olarak belgelemek amacıyla verilen resmi kağıttır. Örneğin 1909 yılında Arap vilayetlerinde 272 köleye bu belge verilmiştir.
Tersane-i AmireOsmanlı Devleti'nin ana tersanesi olup, gemi inşa ve bakım faaliyetlerinin yanında 16. yüzyılda savaş esirlerinin vasıflı işçi olarak istihdam edildiği üretim merkezlerinden biridir.
Emekİnsanın üretime dönük bedensel ve zihinsel çabalarının tamamını ifade eden iktisadi ve sosyolojik kavramdır.
KölelikBir insanın başka bir insanın malı ve mülkü olması, üretim araçlarından yoksun bir şekilde zora dayalı bağımlılık ilişkisi içinde çalıştırılması durumudur.
Üsera-yı Zenciye TicaretiAfrika'dan (zenci memleketlerinden) gemilerle veya kara yoluyla siyahi kölelerin Osmanlı topraklarına sokulması, nakledilmesi ve alınıp satılması faaliyetidir. 1889 yılında çıkarılan özel bir kanunla tamamen yasaklanmıştır.
SanayihaneOsmanlı döneminde hapishaneler içinde mahkumlara meslek öğretmek ve üretim yapmak amacıyla kurulan atölye ve imalathane birimleridir. İzmit veya Kastamonu hapishanelerinde bu tür koğuşlar kurulmaya çalışılmıştır.
Lahey KongresiDönemin devletlerinin katılımıyla uluslararası savaş hukukunu ve özellikle savaş esirlerinin çalışma koşullarını, haklarını ve ücretlendirilmesini güvence altına alan uluslararası yasal düzenlemelerin yapıldığı kongredir.
İstihdamÇalışma gücüne sahip bireylerin bir işte ücretli veya statüye bağlı olarak çalıştırılması, üretim sürecine dahil edilmesidir.
