Primli sosyal güvenlik rejimleri olarak da adlandırılan sosyal sigorta kurumlarının temel gelir kaynağını sigortalılar ve işverenler tarafından ödenen primler oluşturur. Bu ikiliye, zaman zaman devlet de doğrudan veya dolaylı olarak prim ödeyerek katılır. Primler sosyal sigorta kurumlarının en önemli gelir kaynağını oluşturur ve aktüeryal hesaplar yapılırken, sistemin prim gelirlerinin bütün sigorta giderlerini karşılayacak şekilde belirlenmesine özen gösterilir.
Primler bağımlı çalışanların ücret ve gelirleri üzerinden belirli bir yüzde olarak, kendi adına bağımsız çalışanlardan ise Kurumca belirlenen gelir sınırları arasında kalmak şartıyla kendileri tarafından belirlenen miktar üzerinden tahsil edilir. Bağımlı çalışanların primleri sigortalı ve işveren tarafından ödenirken, eğer devlet katkısı yok ise kendi adına bağımsız çalışanların bütün primleri kendileri tarafından ödenir.
Devlet, kuruluş masraflarını karşılama, açıkları kapatma ve harcamaların belirli bir yüzdesini karşılama dışında doğrudan prim ödeyerek de sosyal sigortaların finansmanına katılabilir. Ülkemizde, 2000 yılında işsizlik sigortasına prim ödeyerek üçüncü taraf olarak sistemin finansmanına katılan devlet 5510 sayılı Kanunla hem sosyal sigortalar hem de genel sağlık sigortasının finansmanına da prim ödeyerek katılmaya başlamıştır.
Sosyal sigortalar ile genel sağlık sigortası prim ve bütçelerinin ayrı düzenlenmesinden hareketle, Kurumca tahsil edilen GSS primlerinin tahsil edilmesini müteakip doğrudan Kurum bütçesinin GSS kalemine aktarılacağı da açık olarak vurgulanmıştır. 5502 sayılı Kanunda belirtildiği gibi genel yönetim giderleri Kurumun yıllık toplam gelirlerinin %5'ini aşmayacak ve sosyal sigorta fonu, genel sağlık sigortası fonu ve primsiz ödemelere ilişkin fonlar hiçbir şekilde birleştirilemeyecektir.
5510 sayılı Kanunun farklı çalışan gruplarını kapsama alması ve özellikle kamuda çalışanlarla ilgili düzenlemeler, prime esas kazançlarla ilgili düzenlemeleri 506 sayılı Kanunda olduğundan daha karmaşık hale getirmiştir. Esas olarak sigortalının her türlü kazancından prim kesilmesi amaçlanmıştır. Kanunun ilgili maddesinin sistematiğine uygun olarak prime esas kazançlar sigortalı gruplarına göre ayrı ayrı belirlenmiştir.
4/1-a kapsamındaki sigortalıların prime esas kazançlarının hesaplanmasında sigortalının ay içinde hak ettiği ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her türlü ödemeler, idare ve yargı mercilerince verilen karar gereğince yapılan ödemeler dikkate alınır. TİS'den doğan ücret farkları ilgili olduğu geçmiş dönem ayların kazancına ilave edilecektir.
İşverence sigortalılara yapılan bazı ödemeler, prim ödemekten kaçınmaya imkân vermeyecek şekilde, prime esas kazançların belirlenmesinde dikkate alınmamıştır. Nitekim Kurumca her yıl belirlenecek yemek, çocuk ve aile zamları ile işverenler tarafından ödenen özel sağlık ve bireysel emeklilik sistemi primlerinin aylık toplamı asgari ücretin %30'unu aşmayan kısmı prime esas kazançların hesabında dikkate alınmayacaktır.
5510 sayılı Kanun, esasen sigortalıya yapılan bütün ödemelerin prime esas kazançlara dâhil edilmesini öngörmüş, ancak ayni yardımlar, ölüm, doğum ve evlenme yardımları, görev yollukları, seyyar görev tazminatı, kıdem tazminatı, iş sonu tazminatı, keşif ücreti, ihbar ve kasa tazminatları gibi bazı istisnalar ve sınırlamalar getirmiştir.
Prime esas günlük kazanç, sigortalının bir ay için prime esas tutulan kazancının otuzda biridir. 5510 sayılı Kanun, ay kavramını ayın ilk günü ile son günü arasında geçen 30 günlük süre olarak değerlendirmektedir. Bu bakımdan 28 gün süren şubat ayı ile 31 gün süren temmuz ve diğer aylar arasında bir fark yoktur ve bütün aylar 30 gün olarak kabul edilir. Aynı şekilde, bir yıl da 360 gün kabul edilmektedir.
Sigortalı ay içinde bazı günler çalışmamış ve ücret almamış ise prime esas günlük kazancı hesaplanırken, o ay için primlerin hesabında dikkate alınan toplam kazancı çalıştığı gün sayısına bölünerek bulunur. Kısacası, 17 gün çalışmış ise 17, 21 gün çalışmış ise 21 gün üzerinden günlük kazancı hesaplanır.
İşverenle sigortalı arasında yazılı olarak yapılmış kısmi süreli bir iş sözleşmesinin var olması şartıyla, sigortalı ay içinde günün belli saatlerinde çalışıyor ve çalıştığı saat karşılığında ücret alıyor ise, sigortalının prim ödeme gün sayısı, ay içindeki toplam çalışma saati süresinin 4857 sayılı Kanun esaslarına göre belirlenen günlük çalışma saatlerine bölünmesiyle bulunur. Bu şekilde yapılan hesaplamada gün kesirleri bir gün kabul edilir.
Kısmi süreli çalışma, çağrı usulü çalışma veya ev hizmetlerinde çalışma dolayısıyla ay içinde 30 günden az çalışma söz konusu ise eksik günlerin GSS primleri 30 güne tamamlanarak ödenecektir.
5510 sayılı Kanun, primin fiyat olma özelliğini güçlendirecek şekilde sigorta kolları için ayrı prim belirleme yolunu tercih etmiştir. Kanunun 81. maddesinde sigorta kollarına ve ödeyenlere göre prim oranları ayrı ayrı belirlenmiştir. Uzun vadeli sigorta kolları (Malullük, Yaşlılık ve Ölüm, MYÖ sigortaları) prim oranı, sigortalının prime esas kazancının %20'sidir. Bunun %11'i işveren, %9'u sigortalı tarafından ödenecektir.
Devlet, Kurumun ay itibarıyla tahsil ettiği MYÖ sigortası primlerinin 1/4'ü oranında katkı yapacaktır. Devlet katkısı olarak hesaplanacak tutar talep edilen tarihi takip eden 15 gün içinde Hazinece Kuruma ödenecektir. Eğer sigortalı fiili hizmet süresi zammı uygulanan işlerde çalışıyor ise ilave fiili hizmet süresi zammı primi ödenecektir.
Kısa vadeli sigorta kollarının prim oranı, 6385 sayılı Kanunla 1 Eylül 2013 tarihinden geçerli olmak üzere bütün işyerleri için %2 olarak belirlenmiştir. Bu oranı, %1,5 oranına düşürmeye veya %2,5 oranına yükseltmeye Bakanlar Kurulu yetkili kılınmıştır.
Genel sağlık sigortası primi %5 sigortalı ve %7,5 işveren hissesi olmak üzere toplam %12,5'dir. Yalnızca GSS kapsamında sigortalılar ile işsizlik ödeneği alanlar için GSS prim oranı %12 olarak belirlenmiştir. Devlet GSS için de toplam prim oranının 1/4 oranında prim katkısında bulunacaktır.
Sigortalının sosyal güvenlik hakları bakımından, ödediği primlerle ilgili kayıtların düzenli ve sağlıklı olarak tutulması bir zorunluluktur. 5510 sayılı Kanunda, prim belgeleri asıl ve ek prim belgeleri olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. Asıl prim belgesi aylık prim ve hizmet belgesi iken, ek prim belgeleri eksiklikleri ve yanlışlıkları giderici belgelerdir.
İşveren ve işyeri sahipleri; işyeri defter, kayıt ve belgelerini ilgili olduğu yılı takip eden yıl başından başlamak üzere 10 yıl; kamu idareleri ise 30 yıl süre ile saklamak zorundadır. İşverenler, istenilmesi halinde Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilen memurlarına 15 gün içinde ibraz etmek zorundadırlar.
Süresi içinde ödenmeyen primler için uygulanacak olan gecikme cezası ve gecikme zammı uygulaması konusunda 5510 sayılı Kanun, 6183 sayılı Kanun hükümlerini benimsemiştir. Primlerin ödenmeyen kısmı sürenin bittiği tarihten itibaren öncelikle ilk 3 aylık dönemde her bir ay için %270 oranında gecikme cezası uygulanarak artırılacaktır.
5510 sayılı Kanun, işyerleri yangın, su baskını, yer kayması, deprem gibi afete uğrayan işverenler ile 4/1-b kapsamındaki sigortalıların prim borçlarının, prime aczine düştüklerinin anlaşılması ve talepte bulunmaları halinde Kurumca 1 yıla kadar ertelenmesine imkân tanımıştır.