İstatistiki yaş sınırlamalarına takılmaksızın, yaşı ne olursa olsun çalışan veya çalışmak isteyen herkesi ifade eden nüfus kategorisidir. Sosyal sigortaların doğrudan sigortalamak zorunda olduğu işgücü kesimidir. Örneğin, kanuni yaş sınırının altında olmasına rağmen fiilen çalışan bir çırak faal nüfus içinde değerlendirilir.

Yaş sınırlaması olmaksızın çalışma gücüne, arzu ve iradesine sahip, fiilen çalışan veya iş arayan bireyleri kapsayan terimdir. Sosyal sigortaların nüfus kapsamını belirlemede temel alınan ana kütledir. Örneğin, bir fabrikada ücret karşılığı çalışan işçiler işgücünü oluşturur.

Doğrudan doğruya gelir garantisine sahip olan, ileri yaşlılık sebebiyle kendi kendini geçindirme gücünden mahrum ve aile muhitinden yoksun yaşlıların bakım altına alındığı kurumlardır. Örneğin, ailesi olmayan ve yaşlılıktan ötürü başkasının bakımına muhtaç bir kişinin barındığı yerdir.

Sosyal sigortaların gelir ve sağlık garantisinin yetersiz kaldığı durumlarda, aile muhitinden mahrum yaşlılar, kimsesiz çocuklar, engelliler ve akıl hastaları için sunulan yeterli kapasitedeki bakım ve barındırma hizmetleridir. Örneğin, zihinsel engelli bireylerin özel bakım ve tedaviye kavuşturulduğu tesisler bu kapsamdadır.

Sosyal sigortaların kapsamı belirlenirken uğradıkları tehlikelerin zararlarından kurtulmakta en fazla güçlük çekenlerin birinci derecede kapsama alınması gerektiğini savunan tayin edici faktördür. Örneğin, sağlık garantisinin ilk olarak korunmaya en çok muhtaç ücretlilere tanınması bu faktörün sonucudur.

Bir işverene bağlı olarak ücret karşılığı çalışan sivil ve askeri memurlar ile diğer işçileri kapsayan çalışma grubudur. İhtiyaç faktörüne göre bağımsız çalışanlardan önce sosyal güvenlik kapsamına alınmışlardır. Örneğin, özel bir şirkette maaşlı olarak çalışan bir mühendis bağımlı çalışandır.

Kendi nam ve hesabına çalışan, dağınık, teşkilatsız ve genellikle küçük aile işletmelerine sahip olan meslek gruplarıdır. Düzenli gelir akışlarının olmaması nedeniyle sosyal güvenliğe en geç kavuşturulan kesimlerdendir. Örneğin, mahallede küçük bir bakkal dükkânı işleten esnaf bu gruptadır.

Şehre nazaran köyde yaygın olan, çok çocuklu ve akrabaların bir arada yaşadığı aile yapısıdır. Üyelerin ziraî faaliyete erken yaşta katılması sayesinde gelir kesilmelerine karşı direnç sağlar. Örneğin, köyde aynı çatı altında yaşayan üç kuşak birey geniş aileyi oluşturur.

Sosyal güvenliğin nüfus kapsamının tespitinde fiilen rol oynayan, prim gelirlerinin yeterliliğini ve fon dengesini ifade eden faktördür. Korunmaya en çok ihtiyaç duyanların prim ödeme gücünün düşük olması bu faktörün önemini artırır. Örneğin, yüksek prim oranlarını ödeyemeyen dar gelirli grupların kademeli olarak kapsama alınması mali imkânlarla ilgilidir.

Sosyal güvenlik müessesesini kuracak ilmi kadronun, ehil bürokratik zümrenin ve sigortalılarla ilişkileri düzenleyecek ara organizasyonların mevcudiyetini ifade eden faktördür. Örneğin, az gelişmiş ülkelerde bürokratik kadro yetersizliği nedeniyle özel sektörde işletme büyüklüğü şartı aranması idari imkânlarla ilgilidir.

İşletmelerin büyüklüğünü veya çalışan işçi sayısını ifade eden ve sosyal sigorta kapsamının daraltılmasında ya da genişletilmesinde taban olarak kullanılan kriterdir. Örneğin, bir sosyal sigorta kanununun sadece '10 ve daha fazla işçi çalıştıran' işyerlerini kapsama alması cesamet kriteridir.

Çalışma gücünde ve gelirde meydana gelen eksilmelerin kısa sürede ortadan kaldırılabildiği hastalık, analık, iş kazaları ve meslek hastalıkları gibi sigorta kollarıdır. Örneğin, işyerinde parmağını yaralayan bir işçinin gördüğü kısa süreli tedavi ve geçici iş göremezlik ödeneği bu kapsamdadır.

Zararları uzun süre devam eden ihtiyarlık, malullük ve ölüm gibi durumlara karşı kurulan sigorta kollarıdır. Milyonlarca kişinin yıllar boyunca kayıtlarının tutulmasını gerektirir. Örneğin, 25 yıl prim ödedikten sonra emekli olan bir işçiye bağlanan yaşlılık aylığı uzun vadelidir.

Aile gelirinin yetersizliğini takviye etmek, çocuk ve yaşlıları desteklemek amacıyla ödenen, çocuk paraları ve yakacak yardımları gibi sosyal yardımları içeren ancak sosyal sigorta vasfı taşımayan programlardır. Örneğin, toplu sözleşmelerle beş çocuklu bir işçiye ödenen ek yardım bu kapsamdadır.

Hastalık veya analık hallerinde çalışma gücünün geçici olarak ortadan kalkması ve kazancın kaybolması durumunda sigortalıya ödenen tazminattır. Örneğin, ameliyat olduğu için iki hafta işe gidemeyen bir işçiye SGK tarafından ödenen günlük ödenek buna örnektir.

Primli bir sistem olmayıp, genel devlet gelirleriyle finanse edilen ve bütün vatandaşlara istisnasız sağlık garantisi sunan sistemdir. Örneğin, İngiltere'de bütün nüfusa parasız veya düşük ücretle sunulan kamu sağlık hizmeti bu niteliktedir.

Türkiye'de genel sosyal sigortalar kurulduktan sonra dahi, belirli bir işkolunda (örneğin madencilikte) çalışanlar için tıbbi bakım ve tedavi açısından özerkliğini koruyabilmiş eski ve özel bir hastalık sigortası teşkilatıdır. Örneğin, Zonguldak'tောင် maden işçilerine özel sağlık hizmeti sunan yapı bu birliktendi.

Dünyada en yaygın şekilde kurulabilmiş, işyerindeki güvenlik tedbirleriyle doğrudan ilgili olan ve genellikle işverenlerin prim ödediği sigorta koludur. Örneğin, inşaat iskeleisinden düşerek yaralanan bir işçinin masraflarının karşılandığı sigorta koludur.

İşini kaybeden sigortalılara gelir desteği sağlamak ve yeniden iş bulmalarına öncülük etmek amacıyla kurulan ancak teknik zorluklar ve ekonomik yük nedeniyle az gelişmiş ülkelerde en geç kurulan sigorta koludur. Örneğin, fabrikası kapanan bir işçiye belirli bir süre maaş ödeyen sistemdir.

Türkiye'de işten çıkarma durumunda işverenin ödemeye mecbur olduğu, işçiye yeni iş arama süresi ve maddi güvence sağlayan, işsizliğe karşı özel bir program olarak değerlendirilen müessesedir. Örneğin, 10 yıl çalıştıktan sonra işten ayrılan bir işçiye toplu olarak ödenen tazminattır.

Kanuni şartları sağlayan bütün vatandaşlara yaşlılık sebebiyle ödenen evrensel nitelikteki yaşlılık aylığı sistemidir. Örneğin, Kanada veya İsveç'te uygulanan genel yaşlılık aylığı modeli bu kapsamdadır.

Yakın akrabalar arasında işçi-işveren sözleşmesinden uzak, menfaatlerin paylaşıldığı, çalışma saatlerinin muntazam olmadığı ev içi üretim faaliyetleridir. Örneğin, evde el dokuması halı örerek aile bütçesine katkı sağlayan kişilerin çalışma biçimidir.

Evde yatıp kalkarak evin ferdi gibi çalışanlar veya haftanın belirli günlerinde ev işlerine gelerek ücret alan ve uzun vadeli sigorta kolları açısından aile mahremiyeti nedeniyle kapsamda zorluklar yaratan gruptur. Örneğin, ev işlerine haftada iki gün gelen gündelikçi kadın bu gruptadır.

Sosyal sigorta fonlarının gelirleri (primler) ile giderleri (ödenen ivazlar ve aylıklar) arasındaki mali dengedir. Örneğin, uzun vadeli sigorta kollarında emekli aylıklarının ödenebilmesi için bu mali dengenin gözetilmesi şarttır.