Ünite 2: Yüksek ve Alçak Basınç Merkezleri, Hava Hareketlerinin Doğuşu — Önemli Kavramlar

İki nokta arasında ortaya çıkan basınç farkının (basınç gradyanının) giderilmesi için yüksek basınç merkezinden alçak basınç merkezine doğru oluşan yatay hava hareketidir. Tıpkı akarsuların dağlardan kıyılara akması gibi hava da bu farkı dengelemek için yatay yönde akar.

Atmosferdeki gaz moleküllerinin yer çekiminin de etkisiyle yeryüzüne ve çevrelerine uyguladıkları ağırlık ve kuvvetimidir. Sıcaklık ve yoğunluk değişimlerine bağlı olarak yeryüzünde farklı basınç merkezleri oluşur.

Yeryüzüne paralel olan tüm yatay hava hareketlerinin genel adıdır. Bu yatay hareketin yönü ve hızı belli olduğunda rüzgar adını alır ve atmosferde ısı ile nem taşınmasında kritik rol oynar.

Yüksek basınç (antisiklon) alanlarında görülen, havanın merkezden çevreye doğru uzaklaşma ve dağılma hareketidir. Bu hareket nedeniyle merkezde hava açılır ve aşağı yönlü çökmeler desteklenir.

Alçak basınç (siklon) alanlarında görülen, havanın çevreden merkeze doğru yaklaşma ve birleşme hareketidir. Bu yığılma sonucunda hava yukarı doğru zorlanır ve konvektif hareketler başlar.

Atmosferde yukarıdan aşağıya doğru gerçekleşen alçalıcı hava hareketidir. Sübsidans sırasında hava dışarıdan ısı alışverişinde bulunmadan (adyabatik olarak) ısındığı için bağıl nem düşer ve açık, bulutsuz bir hava oluşur.

Genel anlamda dikey yöndeki tüm hava hareketlerini kapsasa da, özelde zeminden yukarıya doğru olan dikey yükselim hareketlerini ifade eder. Termik, orografik ve cephesel olmak üzere farklı alt türleri bulunarak yağış oluşumunu tetikler.

Normal basınç değeri olan 1013 mb'dan daha düşük basınca sahip alanlar olup barometrik depresyon olarak da bilinir. Bu alanlarda hava yükselici karakterdedir, izobarlar oval görünür ve genellikle bulutluluk ile yağış görülür.

Normal basınç değerinden yüksek basınca sahip alanlar olup barometrik sırt olarak da adlandırılır. Bu merkezlerde alçalıcı hava hareketleri hâkimdir, hava açık ve güneşlidir, rüzgar hızı ise oldukça azdır.

Yatay ve dikey hava hareketlerinin düzgün bir akım oluşturamayıp dalgalanmalar ve girdaplar şeklinde gösterdiği karmaşık durumdur. Hem adveksiyon ve konveksiyon nedenlerine hem de yer yüzeyi sürtünmelerine bağlı olarak gelişebilir.

Hava kütlesinin dışarıdan herhangi bir ısı alışverişinde bulunmaksızın, basınç değişimi ve sıkışma/alçalma sonucunda sıcaklığının artması durumudur. Sübsidans hareketlerinde sıklıkla görülür.

Yeryüzünün alttan ısınması sonucunda havanın hafifleyerek dikey yönlü yükselmesi hareketidir. Isınmanın şiddetine bağlı olarak kümülünimbüs bulutlarının ve güçlü sağanak yağışların oluşumuna zemin hazırlar.

Yatay hava hareketlerinin bir dağ kütlesi veya engeli ile karşılaştığında, engeli aşmak için dağ yamacı boyunca yukarı doğru zorlanarak yükselmesi olaydır.

Sıcaklık ve nem özellikleri bakımından tamamen farklı karakterdeki iki hava kütlesinin karşılaşması sonucunda, sıcak ve hafif olan havanın soğk ve ağır hava kütlesi üzerine tırmanmasıyla oluşan dikey harekettir.