Ünite 13: Türkiye’de Yaygın Görülen Klimatolojik ve Meteorolojik Kökenli Afetler — Önemli Kavramlar

Dünyanın farklı bölgelerinde ve Türkiye'de meteorolojik ve klimatolojik süreçler sonucunda oluşan, büyük can ve mal kayıplarına yol açan ekstrem doğa olaylarıdır. Küresel iklim değişikliği ve antropojenik etkenlerle sıklığı giderek artmaktadır.

Kuzeyde polar bölge yakınlarında doğan ve İzlanda Alçak Basınç Merkezi ile hareket ederek Türkiye üzerine soğuk ve yağışlı hava getiren kütledir. Genellikle soğuk dönemde etkisini gösterir.

Sibirya Yüksek Basınç Merkezi etki alanında şekillenen, yüksek nem derecesine sahip olmayan ancak oldukça soğuk havayı orta enlemlere taşıyan hava kütlesidir. Kış aylarında sert soğuklara yol açar.

Asor Adaları üzerinde oluşan, sıcak ve nemli karakter sergileyen, genellikle sıcak dönemde (yaz aylarında) Türkiye üzerinde etkili olan hava kütlesidir.

Basra körfezi üzerinde şekillenen, sıcak ve kurak özellikler taşıyan, yaz mevsiminde ülkenin güney ve iç kesimlerinde kuraklığı tetikleyen hava kütlesidir.

Dağların uzanış doğrultusu, yükseltisi ve konumunun coğrafi olaylar üzerindeki etkisini inceleyen fiziki coğrafya dalıdır. Türkiye'de dağların batı-doğu uzanışı iklim ve yağış dağılımını doğrudan kontrol eder.

Dağ yamaçlarının güneş ışınlarını alma açısını, bakış yönünü ve buna bağlı olarak sıcaklık ile nem koşullarındaki farklılıkları belirleyen coğrafi faktördür. Kuzey ve güney yamaçlar arasında büyük iklim farkları yaratır.

Denizlerden uzaklık ve karasal kütlelerin etkisiyle günlük ve yıllık sıcaklık farklarının artması, yağış miktarının azalması durumudur. Türkiye'de iç kesimlerde sıcaklık amplitüdü 30 °C'yi bulur.

Dağ yamaçları boyunca aşağı doğru inerken her 100 metrede 1 °C ısınan, kuru ve sıcak karakterli yerel rüzgardır. Dağların kıyıya dik veya paralel uzandığı alanlarda basınç farkıyla oluşur.

Orta enlem gezici depresyonlarının dağ sıraları önünde engel veya setlerle karşılaşması sonucu hava kütlelerinin sıkışması ve cephelerin birleşmesi olayıdır. Beklenmeyen şiddetli yağışlara neden olabilir.

Dağların denize bakan yamaçlarının bol yağış almasına karşılık, iç kesimde kalan arka yamaçlarının dağlar tarafından engellenmesi sebebiyle az yağış alması ve kuraklaşması durumudur (Örn: Yusufeli).

Yağışın dört mevsimde nispeten düzenli dağıldığı, kurak mevsimin bulunmadığı, maksimum yağışın soğuk dönemde ve orografik etkilerle yazın görüldüğü iklim rejim tipidir.

Çok belirgin ve şiddetli bir yaz kuraklığının bulunduğu, en fazla yağışın kış mevsiminde düştüğü, Türkiye'nin batı ve güney kıyılarında hakim olan rejim tipidir.

Antisiklonal hava şartlarının etkili olduğu iç bölgelerin kuzeydoğusu ile Doğu Anadolu'da görülen, maksimum yağışın ilkbahar veya yazın ilk aylarında gerçekleştiği rejim tipidir.

Atmosferin dar bir alanında ani basınç değişimi ile oluşan, ısınan zemindeki havanın soğuk hava içine hızla hareket etmesiyle beliren devasa girdap şeklindeki çok şiddetli rüzgardır.