İnsanlık tarihinin en eski dönemlerinden bu yana bireylerin yaşamlarını sürdürebilmesi ve nesillerini devam ettirebilmesi için bazı temel ihtiyaçlarını karşılaması zorunlu olmuştur. Antropoloji çalışmalarında bu durum genellikle beslenme, giyinme, barınma ve üreme gibi temel fizyolojik ve biyolojik gereksinimler şeklinde ele alınırken; iktisat biliminde bu süreç kapsamlı bir şekilde 'Tüketim Kavramı' altında incelenmektedir. Türk Dil Kurumu (TDK) Büyük Türkçe Sözlüğü'nde tüketim; üretilen veya yapılan mal ve nesnelerin kullanılıp harcanması, yoğaltım, istihlak veya üretim karşıtı olarak ifade edilmektedir.
İktisat teorisinde tüketici davranışlarını incelemenin temel hareket noktalarından biri fayda kavramıdır. Fayda en genel tanımıyla, tüketicinin belli bir mallar ve hizmetler bileşimini belirli bir zaman dilimi içinde tüketmesinden elde ettiği tatmin düzeyi olarak tanımlanır. Mikroiktisadi analizlerin merkezinde yer alan bu kavram, tüketicilerin piyasada neden belirli tercihler yaptığını ve kaynaklarını nasıl dağıttığını anlamamıza olanak tanır.
Ordinal Fayda Teorisi’ne göre bireyler, faydayı kardinal yaklaşımda olduğu gibi sayısal olarak ölçemezler; ancak malları birbirine göre sıralayabilir ve öncelikli tercihlerini belirleyebilirler. Bu durumda toplam fayda soyut bir değer olarak karşımıza çıkarken, somut olan tüketim tercihleri ile bu soyut fayda kavramı arasındaki bağın kurulması gerekmektedir. Fayda fonksiyonu, tüketicinin X ve Y mallarından yaptığı tüketimlerin toplamda sağladığı tatmini gösteren bileşik bir fonksiyondur.
Tüketici talebini oluşturan temel bileşenler olan tüketici geliri ve malların fiyatları, analitik düzlemde bütçe doğrusu ve bütçe kümesi araçları yardımıyla incelenmektedir. Bu iki kavram birbirine sıkı sıkıya bağlıdır ve tüketicinin piyasada yapabileceği tercih sınırlarını belirler. Tüketiciler elde ettikleri gelirleri belirli periyotlarla tahsil eder ve bu gelirle belirli bir dönem için harcama planı yaparlar.
Tüketici dengesi analizi, bireylerin sınırlı gelirleri (bütçeleri) ile hangi maldan ne kadar tüketerek en yüksek tatmine (faydaya) ulaşacaklarını inceleyen temel bir mikro iktisat konusudur. Eğer dünyada kaynaklar sınırsız olsaydı, tüketiciler her maldan sonsuz miktarda tüketmek isterlerdi; ancak bu durum ancak masallarda veya cennette geçerlidir. Gerçek dünyada tüketiciler, gelir kısıtı altında rasyonel kararlar almak zorundadırlar.
Tam tamamlayan mallar, tüketicilerin tek başına bir anlam ifade etmeyen, ancak belirli oranlarda birlikte tüketildiklerinde fayda sağladığı mallardır. Bu duruma klasik örnek olarak çay ve şeker (küp şeker) gösterilebilir; nitekim bir bardak çay genellikle belirli sayıda küp şekerle tüketilir. Kayıtsızlık eğrileri analizi çerçevesinde, tam tamamlayan malların kayıtsızlık eğrileri 'L' harfi şeklindedir ve bu eğrilerin köşe noktaları 'dirsek noktaları' olarak adlandırılır.
Tüketici dengesi, iktisat teorisinde tüketici nezdinde üç temel etkenin bileşeni olarak incelenmektedir: Tüketicinin geliri, piyasadaki mal fiyatları ve tüketicinin tercih ve beğenileri. Analitik düzlemde bu unsurlardan ilk ikisi bütçe doğrusu yardımıyla temsil edilirken, üçüncüsü yani tercihler kayıtsızlık eğrileri aracılığıyla gösterilmektedir. Bu dengenin kurulduğu noktada tüketici faydasını maksimize etmektedir.
Tüketicinin geliri arttığında, elindeki bütçe de buna paralel olarak artış gösterir. X ve Y mallarının fiyatları sabitken bütçenin artması, bütçe doğrusunun sağa ve yukarı doğru paralel kaymasına neden olur. Tam tersi durumda, yani tüketici geliri azaldığında bütçe daralır ve bütçe doğrusu sola ve aşağı doğru kayar.
Bu ünitede, gelir değişimlerinin tüketici dengesi üzerindeki etkisi derinlemesine incelenmektedir. Gelirdeki değişimler iki farklı düzlemde izlenebilir: Birincisi, yatay ve dikey eksenlerde malların optimal tüketim miktarlarının bulunduğu Gelir-Tüketim Eğrisi; ikincisi ise dikey eksende mallardan birinin optimal tüketim miktarının, yatay eksende ise gelir düzeyinin (bütçenin) bulunduğu Engel Eğrisi'dir. Geçen hafta işlenen Gelir-Tüketim eğrilerinin ardından bu hafta Engel eğrileri ele alınmaktadır.
Geçmiş haftalarda bireysel tüketicilerin denge tüketim miktarları, fiyatlar ve tüketici gelirinden nasıl etkilendiği incelenmiştir. Her tüketici psikolojik, sosyal ve kültürel etkenlere bağlı olarak farklı tercih ve beğenilere sahiptir. Ayrıca tüketiciler farklı gelir gruplarına ayrılmakta; gelir artışıyla birlikte normal malların talebi artarken düşük malların talebi azalabilmektedir.
Bu ünitede, iktisat teorisinin temel taşlarından biri olan talep elastikiyetleri, problem çözümleri üzerinden detaylı bir şekilde incelenmektedir. Talebin etkilendiği faktörlerdeki değişimlerin, talep edilen miktarda meydana getirdiği yüzde değişimlerin ölçülmesi elastikiyet kavramının temelini oluşturur. Ünite kapsamında başlıca üç temel elastikiyet türü ele alınmaktadır: Talebin Fiyat Elastikiyeti, Talebin Gelir Elastikiyeti ve Talebin Çapraz Elastikiyeti.
İnsanlar ekonomik yaşamları boyunca sadece anlık tüketim kararları almazlar; aksine, yaşam boyu elde edecekleri toplam geliri farklı zaman dilimlerindeki tüketimleri arasında optimal bir şekilde paylaştırmak için planlar yaparlar. Bireyler, şimdiki tüketim ile gelecekteki tüketim arasında kendi zamanlararası fayda fonksiyonlarını maksimize edecek biçimde bir tercih mekanizması işletirler. Bu modelin en temel çıktısı tasarruf arzıdır.
İnsanlar yaşamlarını sürdürebilmek ve tüketim ihtiyaçlarını karşılayabilmek için iki temel kaynaktan gelir elde ederler: Bunlardan ilki emekleri karşılığında hak ettikleri ücret geliri, diğeri ise geçmiş dönemlerde yapılan tasarruflardan biriken servetlerdir. Bu ünitede, bireylerin tüketim ihtiyaçlarını karşılamak üzere ne kadar ve hangi sebeplerle emek arz ettikleri incelenmekte ve buradan hareketle emek arzı eğrisine ulaşılmaktadır. Birey, belirli bir zaman diliminde emeğini piyasaya satarak ücret geliri elde eder.
Piyasada satıcıların piyasaya arz ettikleri mal miktarı ile piyasa fiyatı arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. İktisatçılar bu ilişkiyi 'Arz Fonksiyonu' kavramı ile ifade ederler. Arz fonksiyonu, piyasada arz edilen mal miktarının; satılan mal fiyatı, malların maliyeti, teknoloji düzeyi ve satıcı sayısı ile olan fonksiyonel ilişkisini ortaya koyar.