Ünite 2: 1923-1929: Cumhuriyetin Kuruluş Yılları — Önemli Kavramlar

İzmir İktisat Kongresi'nde kabul edilen ve ülkenin tam ekonomik bağımsızlığını hedefleyen iktisadi anddır. Yerli üretimi artırmayı, lüks ithalattan kaçınmayı ve milli kaynakları seferber etmeyi amaçlayan bir milli mutabakat metnidir.

Osmanlı'dan devralınan, tarım ürünleri üzerinden ayni (ürün olarak) onda bir oranında alınan geleneksel dolaysız vergidir. Köylünün üzerinde büyük bir yük oluşturduğu için İzmir İktisat Kongresi kararları doğrultusunda kaldırılması kararlaştırılmıştır.

1927 yılında çıkarılan, özel sektörün sanayi yatırımlarını muafiyetler, ucuz arazi ve taşıma indirimleri gibi çeşitli kolaylıklarla desteklemeyi amaçlayan kanundur. Özel sektörün sermaye yetersizliği nedeniyle hedeflenen büyük sanayileşmeyi tek başına gerçekleştirememiştir.

24 Temmuz 1923'te imzalanan, kapitülasyonları kaldıran ancak gümrük tarifelerini 1929 yılına kadar 1916 seviyesinde donduran antlaşmadır. Bu antlaşma ile Türkiye aynı zamanda Osmanlı dış borçlarının büyük bir kısmını devralmıştır.

ABD'de başlayıp tüm dünyaya yayılan, tarım ve sanayi ürünleri fiyatlarının çökmesine yol açan küresel ekonomik krizdir. Türkiye'nin ihracat gelirlerini ciddi şekilde düşürmüş ve devletçi-korumacı politikalara geçişi zorunlu kılmıştır.

Devlet ile özel kesimin üretim sürecine birlikte katıldıkları, birbirlerini tamamlayıcı olarak rol aldıkları ekonomik düzendir. Türkiye'de özel sektörün yetersizliği nedeniyle zorunlu bir geçiş modeli olarak uygulanmıştır.

Daha önce yurt dışından ithal edilen tüketim ve ara mallarının, koruyucu gümrükler ve teşvikler yardımıyla yurt içinde üretilmesini öngören sanayileşme stratejisidir. Cumhuriyetin ilk yıllarında temel tüketim maddelerinde bu strateji benimsenmiştir.

Osmanlı döneminde yabancı sermayedar ve alacaklıların elinde bulunan tütün, alkollü içkiler ve diğer mali tekelleri yöneten yabancı kuruluştur. İzmir İktisat Kongresi'nde ekonomik bağımsızlık adına kaldırılması kararlaştırılmıştır.

Bir devletin kendi limanları arasında deniz ticareti ve taşımacılığı yapma hakkını sadece kendi vatandaşlarına ve kendi bayrağını taşıyan gemilere tanımasıdır. İzmir İktisat Kongresi'nde bu hakkın Türk armatörlere verilmesi kararlaştırılmıştır.

Devletin veya yetkili merkez bankasının piyasaya yeni kağıt para sürmesi işlemidir. 1923-1929 dönemi maliye politikasında enflasyonu önlemek amacıyla karşılıksız emisyondan kesinlikle kaçınılmıştır.

İthal edilen malların değeri üzerinden değil, ağırlığı, adedi veya hacmi gibi fiziki büyüklükleri üzerinden alınan maktu vergi türüdür. Lozan Antlaşması gereği Türkiye bu vergileri 1929'a kadar 1916 yılı seviyesinde tutmak zorunda kalmıştır.

Ekonomide kendi büyümesiyle diğer tüm alt ve yan sektörleri de peşinden sürükleyen, canlandıran öncü sektördür. 1923-1929 yılları arasında Türkiye ekonomisinde bu rolü tarım sektörü üstlenmiştir.

Devletin belirli bir mali yıldaki gelirleri ile giderlerinin birbirine eşit olmasını öngören bütçe ilkesidir. Dönemin maliye politikasının en temel yapı taşlarından birini oluşturmuştur.

1925 yılında sanayi yatırımlarını finanse etmek ve devlet fabrikalarını işletmek amacıyla kurulan kamu bankasıdır. Dönemin finansman yetersizliği nedeniyle beklenen düzeyde kaynak yaratamamıştır.

Bir ülkenin belirli bir dönemde yaptığı toplam ithalat (dış alım) değerinin, yaptığı toplam ihracat (dış satım) değerini aşması durumudur. 1923 yılında Türkiye bu alanda 36.082 bin dolarlık bir açık vermiştir.