Ünite 6: Aristoteles: Değişim Sorununun Çözümü — Önemli Kavramlar

Varlığın değişmez yanını oluşturan, başka bir şeye yüklenmeyen aksine diğer tüm kategorilerin kendisine yüklendiği temel dayanak (substratum) ve varlığın en temel kategorisidir. Örneğin bir insanın insan olması onun tözselliğidir.

Bir tözün taşıdığı ve değişebilen özel yanlarıdır; bu özelliklerin eksilmesi veya artması nesnenin genel tözsel yapısını değiştirmez. Örneğin bir insanin saç renginin sarı veya boyunun uzun olması onun ilinekleridir.

Aristoteles'in mantık çalışmalarını bir araya getirdiği eserlerinin ortak adıdır ve 'alet' anlamına gelir. Herhangi bir bilim dalıyla uğraşmadan önce kazanılması gereken temel bilgi aleti olarak kabul edilir.

Varlıklara yüklemlenebilir olan yüklemlerin listesidir ve bir nesneyi hangi bakımlardan bilebileceğimizi gösterir. Töz, zaman, bağıntı, nitelik, yer, nicelik, etkinlik, iyelik, durum ve edilginlik olmak üzere on tanedir.

Tek tek bireylere karşılık gelen tözsel varlıklardır ve diğer her şeyin öncelikli dayanağıdır. Örneğin Fernandes, Slaven Biliç veya komşunun köpeği Zalim birer birincil tözdür.

Tek tek bireylerin içinde bulundukları cins ve türleri ifade eden tözlerdir. Örneğin 'insan' türü veya 'hayvan' cinsi ikincil tözlere örnek teşkil eder.

Bir şeyin başka bir şeye dönüşebilme olanağını veya örtük olarak taşıdığı koşulları ifade eder. Örneğin bir domates tohumunun uygun koşullarda domates bitkisine dönüşebilmesi onun gizil gücüdür.

Gizil gücün eyleme geçerek gün ışığına çıkması ve aktüel hale gelmesi durumudur. Hiçbir şey edimsel bir eylem gerçekleşmeden potansiyellikten edimselliğe geçemez.

Maddenin nasıl bir şekil aldığını ve ne tür bir töz oluşturduğunu belirleyen biçimlendirici etkendir. Aynı maddeler farklı formlar aracılığıyla farklı nesnelere dönüşebilir.

Bir şeyin niçin yapıldığını veya hangi amaca (telos) hizmet ettiğini açıklayan nedendir. Örneğin tunçtan bir heykelin yapılma amacı onun ereksel nedenini oluşturur.

Mutluluk olarak çevrilen, kökeni iyi bir cin tarafından korunmak veya şansın yerinde olmasına dayanan insanın en yüksek amacı ve en yüksek iyisidir. Herkesin arzuladığı nihai hedef felsefi yaşamla gerçekleşir.

İnsanın akli yönünün ahlaki alanla ilgili olan ve cesaret, ölçülülük gibi eylemlerde kendini gösteren erdemleridir. Bunlar pratik yaşamda dengeyi sağlar.

İnsanın akli yönüne özgü olan ve teorik bilgelik, pratik bilgelik gibi en üstün zihinsel yetkinlikleri kapsayan erdem türüdür.

Aristoteles'in Atina'da kurduğu Lykeion okulunda derslerini yürüyerek anlatmasından ötürü öğrencilerine ve bu gelenekle gelen kişilere verilen isimdir.

Aristoteles'in ahlak felsefesine dair görüşlerinin en olgun ve son noktasını içeren, mutluluk ve erdemleri incelediği temel eseridir.

İnsanın akıl yanına özgü en mükemmel erdem olup felsefi düşünme etkinliğini ifade eder. Kendi dışında hiçbir amacı hedeflemez ve en yüksek hazza sahiptir.

Değişimi başlatan, harekete geçiren veya nesneyi üreten fail güçtür. Örneğin bir heykeli yontarak oluşturan sanatçı onun etkin nedenidir.