Ünite 5: İslam Düşüncesinde İlimler — Önemli Kavramlar

İslam medeniyetinde bilginin temel kaynağı kabul edilen, Allah'ın peygamberlerine bildirdiği ilahi bilgi ve mesajdır. Evren tasavvurunun ve bilgi anlayışının din temelli kurulmasında en kritik rolü oynar.

Kaynaklarını doğrudan Kur'an ve Sünnet gibi nakli delillerden alan, inancın temel unsurları ve dini hükümler üzerinde yoğunlaşan ilimler öbeğidir. Tefsir, hadis, fıkıh ve kelam bu gruba girer.

İnsan aklına, gözleme, mantığa ve felsefi disiplinlere dayanan, gündelik hayattan teorik evren sorunlarına kadar geniş bir yelpazeyi kapsayan ilimler alanıdır. Mantık, matematik, tabiat ve ilahiyat bu kapsamdadır.

Sözlükte anlamak ve bir şeyin künhüne vakıf olmak demektir; terim olarak mükelleflerin fiillerine ilişkin şer'i hükümleri delillerinden çıkarıp bilme sanatıdır. İslam hukukunun temel disiplinidir.

İslam'ın itikadi esaslarını akli ve nakli delillere dayanarak savunan, batıl ve bidat görüşleri reddeden teolojik düşünce ilmidir. Tanrı ile insan arasındaki ilişkileri teorik düzeyde inceler.

Müçtehidin şer'i bir hükmü ana kaynaklardan elde edebilmek için var gücüyle çaba harcaması ve reyiyle hüküm çıkarabilme iktidarıdır. Gazalî'ye göre kaynakları ihata edip adil olmak şartıyla gerçekleştirilir.

Belirli bir devirdeki İslam hukukçularının (fakihlerin) dini bir mesele üzerindeki görüş birliğidir; fıkhın dört temel delilinden birini oluşturur.

Hakkında açık nass bulunmayan bir meselenin hükmünü, aralarındaki ortak illet (gerekçe) dolayısıyla hakkında nass bulunan benzer bir meselenin hükmüne bağlama yöntemidir.

Fıkhın ibadetler dışındaki sosyal, siyasi, iktisadi ve mali konularını (alım-satım, akit, nikah vb.) kapsayan ikinci büyük bölümüdür.

İslam hukukunda cinayet, hırsızlık, zina ve içki gibi suçlara öngörülen cezai hükümlerin ve yaptırımların incelendiği fıkıh bölümüdür.

Sonradan var olma, önceden yok iken yaratılmış olma durumudur. Kelam ilminde evrenin sonradan yaratıldığını kanıtlamak için kullanılan temel kavramlardandır.

Kelam ve felsefede varlık teorisinin temel ikilisidir. Cevher kendi başına var olabilen töz, araz ise bir başka varlıkta (cevherde) bağımlı olarak bulunan geçici niteliktir.

Klasik kelam kitaplarının ahiret hayatı, peygamberlik, mucize, kabir azabı, cennet, cehennem ve sırat gibi gaybi (nakle dayalı) konularını inceleyen son bölümüdür.

İman tanımında bilgiye verilen önem çerçevesinde, Allah'ı sıfatlarıyla tanıma ve bilme anlamında kullanılan, imanın temel parçası olan kavramdır.

Farabî tarafından kaleme alınan, ilimleri dil, mantık, talim, tabiat, ilahiyat, medeni ilimler, fıkıh ve kelam olarak sınıflayan ünlü 'İlimlerin Sayımı' adlı eserdir.