Ünite 1: Descartes

La Fléche Cizvit Koleji Eğitimi

René Descartes, 1604 ile 1612 yılları arasında Fransa'daki La Fléche Cizvit kolejinde ilk eğitimini tamamlamış ve felsefi altyapısının temelini burada atmıştır.

Kış Ordugâhlarında Düşünce Mesaisi

Descartes, eğitiminden sonra askerliği seçmiş ve orduların dinlendiği kış ordugâhlarının sessizliğini, o dönemde derinlemesine düşünmek ve felsefi çalışmalar yapmak için fırsat bilmiştir.

Hollanda'daki Yirmi Yıllık Çalışma Dönemi

Paris'teki kalabalık ve gürültülü ortamdan kaçan Descartes, 1629 yılında Hollanda'ya yerleşmiş ve en önemli felsefi eserlerinin çoğunu burada geçirdiği 20 yıllık süre zarfında kaleme almıştır.

Stockholm Yolculuğu ve Trajik Vefat

Descartes, 1649 yılında dönemin İsveç Kraliçesi Christina'nın daveti üzerine özel dersler vermek için Stockholm'e gitmiş, ancak İsveç'in sert ve soğuk ikliminde zatürreye yakalanarak 1650 yılında hayata gözlerini yummuştur.

Anahtar Kavramlar

Kartezyen KuşkuDescartes'ın felsefesine sarsılmaz ve kesin bir temel bulmak amacıyla, açık ve seçik bilgilere ulaşana dek her şeyi geçici olarak yanlış sayıp şüphe etme yöntemidir. Bu kuşku bir septisizm amacı değil, doğruyu yanlıştan ayırmak için kullanılan geçici bir ön hazırlık sürecidir.

Açıklık ve SeçiklikDescartes'ın bir bilginin doğruluğunu ve kesinliğini test etmek için kullandığı temel ölçüttür. Açık bilgi, dikkatli bir zihne doğrudan ve dolaysız şekilde görünen bilgiyken; seçik bilgi, başka hiçbir karanlık veya karışık unsur içermeyen, diğer tüm bilgilerden kesin olarak ayrılmış berrak bilgidir.

Cogito, Ergo SumTürkçe karşılığı 'Düşünüyorum, o hâlde varım' olan, kartezyen felsefenin hareket noktası ve ilk kesin ilkesidir. Her şeyden kuşku duyulsa bile kuşku duyan öznenin düşündüğü ve dolayısıyla var olduğu gerçeğinden şüphe edilemeyeceğini ifade eder.

Res CogitansDüşünen töz anlamına gelir ve insan ruhunu, zihnini tanımlamak için kullanılır. Yer kaplamayan, maddi olmayan, aktif ve özgür niteliğe sahip tözsel varlık alanıdır.

Res ExtensaYer kaplayan töz anlamına gelir ve fiziksel cisimleri, bedeni ifade eder. Tamamen mekanik yasalara tabidir, yer kaplama özüne sahiptir ve düşünme yetisinden yoksundur.

Mathesis Universalis (Evrensel Matematik)Descartes'ın matematiğe özgü analiz ve sentez yönteminin, sadece geometrik şekiller veya sayılar için değil, tüm bilim dallarında ve felsefede evrensel bir yöntem olarak kullanılabileceğini savunduğu kavramdır.

Töz Düalizmi (İkicilik)Ruh (düşünen töz) ile cismin (yer kaplayan töz) birbirine tamamen zıt iki ayrı töz olduğunu savunan felsefi görüştür. Bu anlayışa göre ruh maddi değildir ve yer kaplamaz, cisim ise düşünemez.

Mutlak TözVarlığını sürdürmek için kendisinden başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan, varlık nedeni kendisinde olan en üstün tözdür. Descartes felsefesinde bu sıfat yalnızca Tanrı için geçerlidir.

Göreli TözVar olmak için başka bir şeye, yani Tanrı'ya bağımlı olan tözlerdir. Descartes sisteminde ruh ve cisim bu kategoriye girer çünkü onları yaratan ve varlıklarını borçlu oldukları varlık Tanrı'dır.

Kozalaksı Bez (Pineal Bez)Descartes'ın insan bedenindeki ruh ile bedenin (maddenin) birbirleriyle etkileşime girdiğini, uyarım ve tepkilerin iletildiğini düşündüğü beynin iç kısmındaki özel noktadır.

Kartezyen RasyonelizmKaynağını matematik ve fizikten alan, aklı ve akıl yürütmeyi bilgi üretiminin merkeze koyan Descartes'ın felsefi yaklaşımıdır. Bu ekol modern felsefenin kurucu temellerinden birini oluşturur.

Diğer Önemli Bilgiler

Descartes'ın Önemli Eserleri

Filozofun felsefe dünyasına kazandırdığı başlıca eserler arasında 'Aklın Yönetimi İçin Kurallar', 'Yöntem Üzerine Konuşma', 'Metafizik Üzerine Düşünceler (Meditasyonlar)' ve 'Felsefenin İlkeleri' bulunmaktadır.

Canlı Varlıkların Makine Olarak Görülmesi

Descartes, doğadaki tüm canlı ve cansız varlıkların aynı mekanik yasalara tabİ olduğunu savunmuş; hayvanları ve insan bedenini Tanrı'nın elinden çıkmış kusursuz birer makineye benzetmiştir.

Felsefe Ağacı Metaforu

Descartes, bütün bilimleri tek bir çatı altında toplarken felsefeyi bir ağaca benzetmiş; bu ağacın köklerinin metafizik, gövdesinin fizik, dallarının ise diğer bilimler olduğunu ifade etmiştir.

Dört Temel Yöntem Kuralı

Geleneksel mantığı reddeden Descartes, düşünce sistemini apaçıklık, analitik bölme, basitten karmaşığa sentez yapma ve eksiksiz kontrol/sayım olmak üzere dört temel matematiksel kural üzerine kurmuştur.

Sınavda Dikkat Et

Descartes'ın kuşkuculuğunu (kartezyen kuşku) Antik Yunan septisizmiyle karıştırmayın; onun kuşkusu mutlak ve kalıcı değil, kesin bilgiye ulaşmak için geçici ve yöntemsel bir araçtır.
'Düşünüyorum, o hâlde varım' (Cogito, ergo sum) önermesinin felsefenin ilk ve sarsılmaz hareket noktası olduğunu kesinlikle unutmayın.
Descartes felsefesinde Tanrı'nın varlığının, dış dünyadaki cisimlerin ve bilimlerin kesinliğini kanıtlamak için zorunlu bir köprü işlevi gördüğünü göz ardı etmeyin.
Tanrı'nın 'mutlak töz', ruh ve bedenin ise 'göreli töz' olarak kabul edildiğini, çünkü ruh ve bedenin varlıklarını Tanrı'ya borçlu olduğunu iyi kavrayın.
Cisimlerin özünün 'yer kaplama' (res extensa), ruhların özünün ise 'düşünce' (res cogitans) olduğunu ve bu ikisinin töz düalizmini oluşturduğunu unutmayın.
Ruh ile beden arasındaki etkileşimin beyindeki 'kozalaksı bez' (pineal bez) üzerinden gerçekleştiği bilgisini sınav soruları için not edin.
Descartes'ın geleneksel mantığı reddedip matematiğin analiz ve sentez yöntemini evrensel bir yöntem (mathesis universalis) olarak savunduğunu hatırlayın.