Toprak, iktisadi faaliyetlerin gerçekleştirilebilmesi için gerekli olan en temel ve önceden üretilmemiş doğal üretim faktörüdür. Klasik ve modern iktisat teorilerinde toprak sadece üzerinde tarım yapılan bir alan olarak değil; yeraltı ve yerüstü zenginlikleri, maden yatakları, su kaynakları, denizler ve atmosfer gibi doğanın sunduğu tüm fiziksel kaynakları kapsayacak şekilde geniş bir çerçevede tanımlanmaktadır.
Toprak faktörünü diğer üretim faktörlerinden ayıran en belirgin özellik, fiziksel miktarının insanlar tarafından artırılamamasıdır. Bu durum toprağın toplam arz esnekliğinin sıfır olmasına yol açar. Toprağın üretim maliyeti yoktur çünkü o doğanın bir vergisidir. Coğrafi anlamda hareketliliği imkansız olan toprağın, iktisadi anlamda kullanım amacı değiştirilerek yüksek bir hareketlilik kazanması ise mümkündür.
Teknolojik gelişmeler ve artan talep doğrultusunda, geçmişte tarıma elverişsiz veya verimsiz olarak kabul edilen topraklar yeni yöntemlerle işlenebilir hale getirilebilmektedir. Ancak bu durum toplam dünya yüzölçümünü veya mutlak toprak miktarını artırmaz, sadece mevcut kaynakların kullanım etkinliğini değiştirir. Toprak arzının bu mutlak sınırlılığı ve talebe göre yetersiz kalması, toprağın kullanımı karşılığında bir bedel ödenmesini zorunlu kılar.
Rant, üretim faktörü olarak toprağın üretim sürecine katılması karşılığında elde ettiği geliri veya toprağın kullanım fiyatını ifade eder. Bir üretim faktörünün arzı tamamen iktisadi olmayan etkenlere bağlıysa ve artırılamıyorsa, o faktör sahibinin elde ettiği kazanç ranttır. Rantın ortaya çıkabilmesi ve tahsil edilebilmesi için hukuksal olarak özel mülkiyet sisteminin varlığı şarttır.
Klasik iktisatçı David Ricardo tarafından geliştirilen Diferansiyel Rant teorisi, toprakların verimlilik derecelerinin farklı olmasına, pazara ve tüketim merkezlerine olan uzaklıklarına dayanır. Ricardo'ya göre, en verimli topraklar ile daha az verimli topraklar aynı miktar emek ve sermaye ile işlendiğinde ortaya çıkan ürün miktarı ve maliyet farkı diferansiyel rantı oluşturur. Bu rant, yüksek piyasa fiyatlarının bir sonucu olup toprak sahibinin kişisel çabasından bağımsız, hak edilmemiş bir gelirdir.
John Stuart Mill tarafından açıklanan Mutlak Rant (Kıtlık Rantı) ise, bir ülkedeki tüm topraklar ekime açıldığında en verimsiz (marjinal) toprağın bile sağladığı rantı ifade eder. Nüfusun hızla artmasına karşın toprak arzının tamamen sabit kalması, toprak sahiplerine sadece bu kıt kaynağa sahip olmalarından ötürü bir gelir elde etme gücü verir. Eğer topraklar sınırsız olsaydı sadece diferansiyel rant oluşacakken, toprak kıtlığı mutlak rantın doğmasına yol açar.
Girişimci; emek, sermaye ve toprak gibi diğer üç üretim faktörünü belirli bir organizasyon altında bir araya getirerek mal ve hizmet üretimini başlatan, bu sürecin tüm risk ve belirsizliklerini üstlenen kişidir. Girişimcinin elde ettiği gelire 'kalıntı kâr' denir; çünkü girişimci üretim sürecinde diğer faktör sahiplerine ödemelerini (ücret, faiz, rant) yaptıktan sonra geriye kalan değişken payı alır.
Ekonomik kâr, muhasebe kârından farklıdır. Muhasebe kârında sadece dışsal olarak ödenen açık maliyetler dikkate alınırken, ekonomik kârda girişimcinin kendi sahip olduğu faktörlerin alternatif maliyetleri (örtük maliyetler) de toplam gelirden düşülür. Kârı açıklamaya yönelik üç temel teori bulunmaktadır: Joseph Schumpeter'in Yenilik Teorisi, Frank Knight'ın Risk ve Belirsizlik Teorisi ve Piyasa Yapısına Dayalı Teori.
Schumpeter'in Yenilik Teorisi'ne göre kâr, yeni ürünlerin, yeni üretim yöntemlerinin veya yeni pazarların bulunmasının bir ödülüdür. Knight'ın Risk ve Belirsizlik Teorisi ise kârı, istatistiksel olarak hesaplanamayan gelecekteki belirsizliklerin üstlenilmesinin karşılığı olarak görür. Piyasa Yapısına Dayalı Teori'de ise tam rekabet piyasasında uzun dönemde aşırı kâr sıfırlanırken, eksik rekabet ve monopol şartlarında firmaların sürekli yüksek ekonomik kâr elde ettiği savunulur.
Gelir dağılımı, bir ülkede belirli bir dönemde üretilen milli gelirin bireyler, aileler veya üretim faktörleri arasında nasıl bölüşüldüğünü gösteren iktisadi bir kavramdır. Gelir dağılımı analizleri temel olarak fonksiyonel gelir dağılımı ve kişisel gelir dağılımı olmak üzere ikiye ayrılarak incelenir.
Fonksiyonel gelir dağılımı, gelirin üretim sürecindeki işlevlerine göre (emek, sermaye, toprak, girişimcilik) ve bunların aldığı paylara (ücret, faiz, rant, kâr) göre dağılımını ifade eder. Bu dağılımın şekillenmesinde toplumsal sınıfların göreli ekonomik ve siyasal güçleri etkilidir. A. M. Carter'a göre ücret payının aşırı artması yatırımları ve büyümeyi olumsuz etkileyebilirken; Weintraub ise istihdam ve milli gelir arttıkça faiz ve rant paylarının azalacağını savunmuştur.
Kişisel gelir dağılımı ise gelirin kaynağına bakılmaksızın, o toplumdaki bireyler, aileler veya tüketici birimleri arasındaki büyüklük ilişkisine göre dağılımını inceler. Kişisel gelir dağılımı analizleri doğrudan fonksiyonel dağılıma dayanır; çünkü üretim faktörlerinden elde edilen gelirler en nihayetinde bu faktörlerin sahibi olan bireylerin cebine girmektedir.
Kişisel gelir dağılımındaki adaletsizlikleri ve eşitsizlikleri ölçmek amacıyla iktisatçılar grafiksel ve matematiksel yöntemler geliştirmişlerdir. Bu yöntemlerin en yaygın kullanılanları Lorenz Eğrisi ve Gini Katsayısı'dır. Lorenz Eğrisi, nüfusun birikimli yüzdeleri ile gelirin birikimli yüzdeleri arasındaki ilişkiyi grafiksel olarak ortaya koyar.
Lorenz diyagramında, herkesin gelirden eşit pay aldığı durumu gösteren 45 derecelik bir 'mutlak eşitlik doğrusu' bulunur. Gerçekleşen gelir dağılımını gösteren Lorenz eğrisi bu doğrudan ne kadar uzaklaşır ve çukurlaşırsa, toplumdaki gelir dağılımı o derece adaletsizleşir. Eğrinin mutlak eşitlik doğrusuna yakınlığı ise adil bir dağılıma işaret eder.
Gini Katsayısı ise Lorenz eğrisi analizini matematiksel bir değere dönüştürür. 0 ile 1 arasında değer alan bu katsayıda, 0 değeri mutlak eşitliği (herkesin eşit gelire sahip olduğunu), 1 değeri ise mutlak eşitsizliği (tüm gelirin tek bir kişide toplandığını) ifade eder. Katsayının sıfıra yaklaşması gelir dağılımının düzeldiğini gösterir.