Ünite 6: Dönem Sonu İşlemleri: Ayarlama Kayıtları

Kırtasiye Malzemesi Tüketim Örneği

10 Aralık tarihinde 500 TL'lik kırtasiye malzemesi satın alınmış ve varlık kaydedilmiştir. 31 Aralık'ta yapılan fiziki sayımda depoda 150 TL'lik malzeme kaldığı saptanmış, aradaki 350 TL'lik fark ayarlama kaydıyla giderleştirilmiştir.

Bir Yıllık Sigorta Poliçesi Dağıtımı

1 Kasım 2017 tarihinde 1 yıllık araç sigortası için 1.200 TL peşin ödenmiştir. 31 Aralık 2017 itibarıyla geçen 2 aylık süreye ait 200 TL giderleştirilmiş, kalan 1.000 TL ise 2018 yılına ait varlık olarak bilançoda bırakılmıştır.

Banka Kredisi Faiz Tahakkuku

1 Aralık 2017 tarihinde yıllık %12 faizle, 3 ay vadeli 50.000 TL kredi çekilmiştir. Aylık faiz yükü 500 TL olup, vadesi 1 Mart 2018 olmasına rağmen 2017 yılına ait 500 TL'lik faiz 31 Aralık 2017'de gider yazılmıştır.

Peşin Kira Tahsilatı İşlemi

1 Ekim 2017 tarihinde boş bir daire aylık 2.000 TL'den bir doktora kiralanmış ve 5 aylık bedel olan 10.000 TL peşin alınmıştır. 31 Aralık itibarıyla 3 aylık süre dolduğundan 6.000 TL gelire dönüştürülmüştür.

Anahtar Kavramlar

Ayarlama KayıtlarıDönemsellik ve tahakkuk ilkeleri gereğince, dönem içinde ortaya çıkmış ancak henüz kayıtlara alınmamış finansal olayların dönem sonunda kayıtlara alınarak ilgili gelir ve gider hesapları bakiyelerinin düzeltilmesi işlemleridir. Bu kayıtlar finansal tabloların doğru ve gerçeğe uygun bilgi sunmasını sağlar.

Dönemsellik İlkesiSınırsız kabul edilen işletme ömrünün belirli dönemlere bölünmesi ve her dönemin faaliyet sonuçlarının diğer dönemlerden bağımsız olarak saptanmasıdır. Bu ilke gereğince gelir ve giderler ilgili oldukları dönemlerle eşleştirilir.

Tahakkuk EsasıFinansal olayların ve işlemlerin, nakit olarak tahsil edildiklerinde veya ödendiklerinde değil, gerçekleştikleri (ortaya çıktıkları) dönemde saptanarak muhasebe kayıtlarına alınması gerektiğini savunan temel muhasebe ilkesidir.

Geçici MizanMuhasebe döngüsünde günlük defter kayıtları yapılıp büyük defter hesaplarında sınıflandırıldıktan sonra, henüz dönem sonu ayarlama kayıtları yapılmadan önce hazırlanan ilk özetleyici mizandır.

Kesin MizanDönem sonu ayarlama kayıtlarının yevmiye defterine yazılıp büyük deftere aktarılmasından sonra hazırlanan ve finansal tabloların doğrudan düzenlenmesine temel oluşturan son mizandır.

Peşin Ödenmiş GiderlerGelecek dönemlerde tüketilecek bir hizmet veya mal için cari dönemde peşin yapılan ödemelerdir. Henüz faydası tükenmediği için bilançoda dönen varlıklar arasında raporlanır, tüketildikçe giderleştirilir.

Ödenecek GiderlerCari dönemde gerçekleşmiş ve faydası tüketilmiş olmasına rağmen, henüz ödemesi yapılmamış ve borç kaydı açılmamış olan giderlerdir. Maaş borçları veya birikmiş faizler buna örnektir.

Peşin Tahsil Edilmiş GelirlerGelecekte sunulacak bir hizmet veya teslim edilecek bir mal karşılığında müşteriden peşin alınan avanslardır. İşletme için bir yükümlülük (borç) niteliğindedir.

Tahsil Edilecek GelirlerCari dönemde sunulan hizmet veya teslim edilen mal karşılığında hak edilen ancak henüz tahsil edilmemiş ve alacak kaydı yapılmamış gelirlerdir. Birikmiş faiz alacakları buna örnektir.

Kırtasiye Stoku HesabıSatın alınan ancak henüz tüketilmeyen ofis ve kırtasiye malzemelerinin izlendiği bir varlık hesabıdır. Dönem sonu sayımıyla tüketilen kısım saptanarak gider hesabına aktarılır.

Kırtasiye Gideri HesabıDönem içinde tüketilen kırtasiye malzemelerinin maliyetinin aktarıldığı ve gelir tablosunda dönem kârını azaltan bir gider hesabıdır.

Peşin Ödenmiş Sigorta Gideri HesabıGelecek ayları veya yılları kapsayan sigorta poliçesi ödemelerinin ilk yapıldığında kaydedildiği dönen varlık hesabıdır. Zaman geçtikçe bu hesaptan sigorta giderine aktarım yapılır.

Faiz Gideri HesabıKullanılan banka kredileri veya borçlanmalar için cari döneme isabet eden ve tahakkuk eden faiz yükümlülüklerinin kaydedildiği bir gider hesabıdır.

Ödenecek Faiz HesabıCari dönemde birikmiş ancak vadesi gelmediği için henüz ödenmemiş olan faiz borçlarının izlendiği kısa vadeli bir yükümlülük (borç) hesabıdır.

Peşin Tahsil Edilmiş Kira Geliri HesabıGelecek dönemlere ait olup peşin tahsil edilen kira bedellerinin kaydedildiği ve işletmenin mülkü kullandırma yükümlülüğünü gösteren bir borç hesabıdır.

Kira Geliri HesabıKiraya verilen mülklerden cari dönemde hak edilen ve süresi dolan kira tutarlarının aktarıldığı bir gelir tablosu hesabıdır.

Faiz Alacağı HesabıBankaya yatırılan mevduat gibi işlemlerden cari dönemde hak edilen ancak henüz tahsil edilmemiş olan faizlerin izlendiği bir dönen varlık hesabıdır.

Faiz Geliri Hesabıİşletmenin finansal yatırımlarından veya mevduatlarından cari dönem sınırları içerisinde hak ettiği faiz kazançlarının kaydedildiği gelir hesabıdır.

Banka Kredileri Hesabıİşletmenin bankalardan aldığı ve belirli bir vadede geri ödemekle yükümlü olduğu anapara borçlarının izlendiği borç hesabıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Vadeli Mevduat Faiz Geliri

1 Ağustos 2017 tarihinde yıllık %9 faizle, 12 ay vadeli mevduat hesabına 10.000 TL yatırılmıştır. 31 Aralık 2017 itibarıyla hak edilen 5 aylık faiz tutarı olan 375 TL, tahsil edilmemiş olsa da gelir kaydedilmiştir.

Aralık Ayı Personel Maaşları

Bir mağazada çalışan tezgahtarın Aralık 2017 maaşı 1.000 TL'dir ve ödeme 5 Ocak 2018'de yapılacaktır. Dönemsellik gereği bu 1.000 TL, 31 Aralık 2017 tarihinde ücret gideri ve ücret borcu olarak kayıtlara alınmıştır.

Cem Bey'in Görevden Alınması Olayı

Bir işletmenin muhasebe müdürü Cem Bey, dönem sonunda ayarlama kayıtlarını yapmayı unutmuştur. Banka kredi analistleri tabloların hatalı olduğunu belirterek kredi talebini reddetmiş, bunun üzerine Cem Bey'in işine son verilmiştir.

Marmara Depremi Benzetmesi

Finansal tablolarda ayarlama kayıtlarının yapılmaması, işletmenin mali yapısında ani ve beklenmedik sarsıntılara yol açarak karar alıcıları yanlış yönlendirir ve kredi musluklarının kapanmasına neden olur.

Basit Faiz Hesaplama Yöntemi

Metindeki örneklerde hesaplamaların kolaylaştırılması amacıyla bileşik faiz yerine basit faiz formülü kullanılmıştır. Örneğin 10.000 TL'nin %9'dan 5 aylık faizi (10.000 * 0.09 * 5/12) formülüyle 375 TL bulunmuştur.

Kira Sözleşmesi ve Avans Kaydı

10 Aralık 2017 tarihinde, 2018 yılında sunulacak bir danışmanlık hizmeti için 20.000 TL peşin tahsil edilmiştir. Hizmet henüz verilmediği için bu tutarın tamamı 10 Aralık'ta borç (avans) olarak kaydedilmiştir.

Bakım Anlaşması Ayarlaması

1 Eylül 2017 tarihinde başlayan 1 yıllık bakım anlaşması için 12.000 TL peşin ödenmiştir. 31 Aralık 2017 tarihinde geçen 4 aylık süre için 4.000 TL'lik kısım ayarlama kaydıyla bakım gideri yapılmıştır.

Geçici Mizan ve Kesin Mizan Sırası

Muhasebe döngüsünde yevmiye kayıtları büyük deftere aktarıldıktan sonra Geçici Mizan çıkarılır. Ayarlama kayıtları bu mizandan sonra yapılır ve ardından Kesin Mizan düzenlenerek tablolara geçilir.

Fayda Tükenmesi Kriteri

Harcamaların sınıflandırılmasında fayda süresi esas alınır. Bir araba satın alındığında faydası uzun yıllar süreceği için varlık kaydedilirken, arabanın benzini hemen tüketildiği için doğrudan gider yazılır.

Havuz Giriş Hakkı Örneği

5 Haziran 2017'de 20 girişlik havuz hakkı 800 TL'ye alınmıştır. Haziran ayında 6 kez gidildiği için 240 TL'lik hak tüketilmiştir. Haziran sonu bilançosunda havuz hakkı varlığı 560 TL'ye düşürülmüştür.

Sınavda Dikkat Et

Geçici mizan ile kesin mizan arasındaki farkı unutma; ayarlama kayıtları geçici mizandan sonra, kesin mizandan önce yapılır.
Peşin ödenen giderlerde geçen süreyi hesaplarken başlangıç tarihine dikkat et; 1 Kasım'da başlayan poliçenin yıl sonuna kadar 2 aylık kısmı giderleşir.
Peşin tahsil edilen gelirlerin başlangıçta gelir değil, bir borç (yükümlülük) hesabı olarak kaydedildiğini aklında tut.
Faiz hesaplamalarında yıllık oranı aylık orana çevirmek için mutlaka 12'ye bölmeyi ve geçen ay sayısıyla çarpmayı unutma.
Ayarlama kayıtlarının hiçbirinde Kasa veya Banka gibi nakit hesapları kullanılmaz; çünkü nakit hareketi zaten dönem içinde gerçekleşmiştir.
Soruda 'tahakkuk etmiş ancak ödenmemiş' ifadesini gördüğünde bunun bir 'Ödenecek Gider' olduğunu ve borç kaydı gerektirdiğini hatırla.