Ünite 8: Uzun Vadeli Sigorta Kolları: Malûllük, Yaşlılık ve Ölüm Sigortaları — Önemli Kavramlar

Kişinin çalışma gücünde meydana gelen iş göremezlik halinin tıbben öngörülebilen bir sürede ortadan kalkmayacak şekilde süreklilik kazanması ve eski işini bir daha yapamayacak duruma gelmesi halidir. Örneğin, 4/1-a kapsamındaki bir sigortalının herhangi bir hastalık sonucu çalışma gücünü en az %60 oranında kaybetmesi malûl sayılması için yeterlidir.

Farklı çalışan kesimler için geçmişte ayrı kanunlarda (506, 1479, 5434) düzenlenen sosyal sigorta hükümlerinin, 5510 sayılı Kanunla aynı başlık altında ve ortak kurallarla birleştirilmesini ifade eder. Bu sayede tüm sigortalı kolları için malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarında benzer hak ve yükümlülükler oluşturulmuştur.

Sigortalıların çalışma gücü veya meslekte kazanma gücü kayıp oranlarını, malûliyet durumlarını ya da kontrol muayenesi raporlarını inceleyerek nihai kararı veren Sosyal Güvenlik Kurumunun yetkili sağlık organıdır. Örneğin, hastaneden alınan raporlar bu kurulca onaylanmadıkça malûllük aylığı bağlanamaz.

Sigortalının çalışma hayatı boyunca ödediği prime esas kazançların, talep tarihine kadar her yıl gerçekleşen güncelleme katsayısıyla güncellenerek toplam prim ödeme gün sayısına bölünmesiyle bulunan ortalama günlük kazancın 30 katıdır. Yaşlılık, malûllük ve ölüm aylıklarının hesaplanmasında temel unsurdur.

Sigortalının malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tabi olarak geçen toplam prim ödeme gün sayısının her 360 günü için %2 olarak uygulanan ve bağlanacak aylığın miktarını belirleyen orandır. Örneğin, 9000 gün primi olan bir sigortalı için ABO azami sınırlara takılmadığı sürece %50 olarak hesaplanır.

Sigortalının geçmiş yıllara ait prime esas kazançlarının, aylık talep tarihine kadar geçen süredeki TÜFE ile prime esas kazançtaki ortalama değişim oranları dikkate alınarak bugünkü değerine endekslenmesini sağlayan katsayıdır. Toptan ödeme ve ortalama aylık kazanç hesaplamalarında kullanılır.

Sosyal Güvenlik Kurumunun, malûllük aylığı veya sürekli iş göremezlik geliri bağladığı kişilerin sağlık durumlarının devam edip etmediğini tespiti için periyodik veya ihbar üzerine tetkik yaptırmasını zorunlu kıldığı muayenedir. Örneğin, malûllük oranı %60'ın altına düşen kişinin aylığı bu muayene sonucu kesilir.

Fizyolojik bünyede meydana gelen biyolojik değişiklikler dolayısıyla çalışma gücünü azaltan yaşlılık tehlikesine karşı sigortalıya gelir güvencesi sağlayan uzun vadeli sigorta koludur. Gelişmiş ülkelerde sosyal güvenlik harcamalarının en büyük kısmını oluşturur ve yaşlılık aylığı bağlanmasını amaçlar.

Yaşlılık aylığı için gereken tam prim gün sayısını dolduramayan ancak en az 5400 gün primi bulunan sigortalılara, normal yaş sınırlarına 3 yıl eklenmek suretiyle (kadınlar için 61, erkekler için 63 yaş) bağlanmasına imkan tanınan istisnai yaşlılık aylığı türüdür.

Ağır ve yıpratıcı işlerde (örneğin maden ocakları, yeraltı işleri, emniyet, TSK) çalışan sigortalılara, çalıştıkları her 360 gün için prim gün sayılarına eklenen ve bir kısmı emeklilik yaş hadlerinden indirilen yıpranma payıdır. Örneğin yeraltı madencilerinin her 360 gününe 180 gün eklenir.

Sigortalının kendi istek ve iradesi dışında sigortalılık ilişkisinin kesildiği sürelerin (askerlik, doğum, analık izni, avukatlık stajı vb.) primlerini ödeyerek sigortalılık süresinden saydırması işlemidir. Borçlanılan süreler prim gün sayısı ve sigortalılık süresinin hesabında dikkate alınır.

Sigortalının malûllük, yaşlılık veya ölüm sigortalarından aylık bağlanması için gereken şartları (özellikle prim gün sayısını) sağlayamaması durumunda, adeta ödediği primlerin güncellenerek kendisine veya hak sahiplerine iade edilmesini sağlayan tasfiye niteliğindeki işlemdir.

Toptan ödeme alarak tasfiye edilmiş ve sona erdirilmiş sigortalılık sürelerinin, sigortalının veya hak sahiplerinin yazılı başvuru yaparak toptan ödeme tutarının güncellenmiş değerini 1 ay içinde Kuruma ödemesi suretiyle yeniden geçerli hale getirilmesi işlemidir.

Sigortalının ölümü halinde geride kalan ve geçimini sigortalının sağladığı hak sahiplerine (eş, çocuk, ana-baba) sosyal güvenlik garantisi ve aylık bağlayan uzun vadeli sigorta koludur. Aileyi koruma birimi olarak esas alır.

Sigortalının ölümü halinde ölüm sigortasından yararlanma hakkına sahip olan dul eşi, belirli şartları taşıyan çocukları ve belirli gelir kriterlerine uyan anne-babasıdır. Ölüm aylığı bu kişilere kanuni oranlarda paylaştırılır.

Evlenmeleri nedeniyle ölüm aylığı kesilmesi gereken kız çocuklarına, talep etmeleri halinde almakta oldukları aylık veya gelirin iki (2) yıllık tutarının bir defaya mahsus peşin olarak ödenmesidir. Örneğin aylığı 5000 TL olan bir kız çocuğuna 120.000 TL evlenme ödeneği ödenir.

İş kazası, meslek hastalığı, malûllük, yaşlılık aylığı almakta iken veya en az 360 gün MYÖ primi bildirilmiş olup ölen sigortalının hak sahiplerine ya da cenazeyi kaldıran kişilere Kurum tarifesi üzerinden bir defalık ödenen masraf karşılığıdır.

Yaşlılık veya malûllük aylığı almakta iken yeniden sigortalı olarak çalışmaya devam eden kişilerin ödemek zorunda olduğu veya aylıklarından kesilen prim türüdür. Örneğin tarımsal faaliyetler hariç 4/1-b kapsamında çalışanlardan %10 oranında SGDP kesilir.

Sigortalının malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarının uygulanmasında dikkate alınacak, ilk defa zorunlu veya isteğe bağlı sigortalı olunan tarihten itibaren başlayan ve talep veya ölümle sona eren süredir. 18 yaşından önceki süreler kural olarak yaş hesabında dikkate alınmaz.

Sosyal güvenlik sisteminde bağlanacak en düşük gelir ve aylıkların tutarını korumak için Kanunla belirlenen sınırdır. Örneğin genel alt sınır olarak aylıklar ortalama kazancın %35'inden (bakmakla yükümlü olan varsa %40'ından) az olamaz.

Kendi nam ve hesabına bağımsız çalışan esnaf, tüccar ve şirket ortaklarını kapsayan sigortalılık statüsüdür (Bağ-Kur). Bu statüdekilerin aylık alabilmeleri için GSS dahil her türlü prim borcunu ödemiş olmaları zorunludur.

Devlet memurları ve kamu kurumlarında çalışan kadrolu personeli kapsayan sigortalılık statüsüdür. Bu sigortalılar için 5510 sayılı Kanun ile mülga 5434 sayılı Kanun arasında uzun bir geçiş süreci öngörülmüştür.

Başkasının sürekli bakımına muhtaç derecede ağır engelli çocuğu bulunan kadın sigortalılara, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonra geçen prim günlerinin 1/4'ünün toplam günlere eklendiği ve bu sürelerin emeklilik yaş hadlerinden indirildiği özel statülü haktır.

Tıbben normal yaşlanma süresinden daha erken yaşlandığı sağlık kurulu raporuyla belgelendirilen sigortalıların, kadın-erkek ayrımı olmaksızın diğer şartları sağlamak kaydıyla 50 yaşında yaşlılık aylığına hak kazanmasını sağlayan düzenlemedir.