Ünite 14: Türkiye'de Yargı Örgütü ve Mahkeme Sistemleri — Önemli Kavramlar

Diğer yargı kollarının görev alanına girmeyen tüm dava ve yargısal işleri çözmekle görevli olan, kapsamı en geniş genel ve olağan yargı koludur.

Bir davanın konusu itibarıyla adli, idari veya anayasa yargısı gibi hangi yargı kolunda ve o yargı kolundaki hangi mahkemede görüleceğini belirleyen hukuki kuraldır.

Bir davanın coğrafi konum veya yer bakımından hangi yerdeki mahkeme tarafından çözüme kavuşturulacağını gösteren yetki kuralıdır.

İlk derece mahkemesi kararlarının hem maddi olay yönünden hem de hukuki yönden ikinci derece mahkemelerince yeniden incelenmesini sağlayan yasa yoludur.

Bölge adliye veya bölge idare mahkemesi kararlarının üst mahkeme tarafından sadece hukuka uygunluk yönünden denetlenmesini sağlayan yasa yoludur.

Özel mahkemelerin görev alanına girmeyen ve dava konusunun değerine bakılmaksızın tüm malvarlığı ve şahıs varlığı davalarına bakan genel görevli ilk derece hukuk mahkemesidir.

Kira uyuşmazlıkları, ortaklığın giderilmesi, zilyetliğin korunması ve çekişmesiz yargı işleri gibi kanunla özel olarak görevlendirildiği davalara bakan tek hâkimli mahkemedir.

Dava konusunun değerine bakılmaksızın tüm ticari davalar ile iflas, konkordato ve şirketler hukukundan doğan uyuşmazlıklara heyet halinde veya tek hâkimle bakan mahkemedir.

Dürüst borçlunun alacaklılarıyla anlaşarak borçlarının bir kısmından vazgeçilmesi veya vade tanınması yoluyla borçlarından kurtulmasını sağlayan mahkeme onaylı anlaşmadır.

Yargılama sürecinde duruşma sırasında veya arasında verilen, davayı esastan sonlandırmayan ancak davanın yürütülmesini sağlayan geçici nitelikteki kararlardır.

Davanın açılmasından sonra mahkemenin duruşma gününü belirlemek, tarafları çağırmak ve gerekli hazırlıkları yapmak için verdiği ilk hazırlık kararıdır.

Soruşturma aşamasında hâkim tarafından verilmesi gereken arama, el koyma, tutuklama gibi kararları almak ve bunlara yapılan itirazları incelemekle görevli yargı merciidir.

Sulh ceza hâkimliği ve ağır ceza mahkemesinin görev alanına girmeyen tüm ceza dava ve işlerine bakmakla görevli tek hâkimli genel ceza mahkemesidir.

Kanunda belirtilen nitelikli suçlar ile ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlara bakan, bir başkan ve iki üyeden oluşan heyetli mahkemedir.

Kamu davası açılması gerekip gerekmediğine karar vermek üzere soruşturma yürüten, mahkeme kararlarının infazını takip eden ve adliyenin idari işlerini yürüten makamdır.

Adli yargı ilk derece mahkemelerinin kesin olmayan kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını incelemekle görevli ikinci derece mahkemesidir.

Adli yargı mercilerince verilen ve kanunun başka bir merciye bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme yeri olan bağımsız yüksek mahkemedir.

İdarenin her türlü eylem ve işlemlerinin hukuka uygunluğunu denetleyen, iptal ve tam yargı davalarına bakan bağımsız yargı koludur.

Vergi mahkemeleri ile Danıştay'ın görev alanına girmeyen tüm idari iptal ve tam yargı davalarını çözmekle görevli genel görevli ilk derece idari mahkemesidir.

Genel bütçeye, belediye ve il özel idarelerine ait vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklerden doğan uyuşmazlıklara bakan özel görevli ilk derece idari mahkemesidir.

İdare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını ve yürütmenin durdurulması kararlarına itirazları inceleyen ikinci derece idari mahkemesidir.

İdari yargının en yüksek temyiz mahkemesi olmasının yanı sıra devletin en yüksek danışma, inceleme ve görüş bildirme organıdır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne taraf devletlerin sözleşmedeki hak ihlallerini denetleyen, Strazburg merkezli uluslararası yargı organıdır.

Sözleşmedeki hakları ihlal edilen gerçek kişi, dernek veya şirketlerin, iç hukuk yollarını tükettikten sonra doğrudan devlete karşı AİHM'e yaptıkları başvurudur.

İdari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması durumunda mahkemece verilen geçici koruma kararıdır.