← Ünite 2
İstatistik

Ünite 2: Birim, Vasıf, Şık Kavramları ve Verinin Ölçüm Düzeyi

Stevens'ın 1946 Ölçüm Düzeyi Sınıflaması
S.S. Stevens tarafından 1946 yılında geliştirilen sınıflandırma teorisi, istatistikte verinin toplanması ve analizinde kullanılan sınıflama, sıralama, aralık ve oran olmak üzere dört temel ölçüm düzeyini bilim dünyasına kazandırmıştır.
Nüfus Sayımlarında Birim Tercihi
Genel nüfus sayımlarında istatistiki çalışma alanı insan bireyi üzerine kurulur ve her insan somut, uzun ömürlü bir 'maddi birim' olarak kabul edilir. Bu sayımlarda yaş farkı gözetilmeksizin bireyler sayma esasıyla kayda geçirilir.
Trafik Kazası İstatistiklerinde 'Ani Birim' Olgusu
Trafik kazası istatistiklerinde her bir kaza olayı kısa ömürlü bir birim niteliği taşır. Kaza gerçekleştiği anda gözlenip kaydedilmek zorundadır; aksi takdirde olay ortadan kalkar ve sonradan veri toplamak imkansız hale gelir.
Bina Sayımlarında Homojenlik ve Tanım Krizi
Basit bir bina sayımında bile boş arsaya yapılmış kulübe benzeri yapıların veya temelsiz prefabrik depoların bina sayılp sayılmayacağı konusunda görevlilere net talimat verilmezse, personel inisiyatifinden dolayı verilerde ciddi tutarsızlıklar yaşanır.

Anahtar Kavramlar

Birimİnceleme ya da gözleme konu olan kollektif olaylardan her biridir. Mahiyeti incelenen konuya göre değişir; örneğin nüfus sayımında insan, bina sayımında bina birimdir.
Maddi BirimFiziksel ve gözle görülür maddi bir varlığa sahip olan birimlerdir. Nüfus sayımındaki insan veya bina sayımındaki binalar maddi birimlere örnek oluşturur.
Maddi Olmayan BirimFiziksel bir varlığı bulunmayan, soyut nitelikteki birimlerdir. Doğum istatistiklerindeki her bir doğum vakası veya boşanma olayları maddi olmayan birimler kapsamındadır.
Devamlı BirimUzun ömürlü olan ve belirli bir zaman dilimi içinde defalarca gözlenebilme imkânına sahip birimlerdir. İnsanlar ve motorlu taşıtlar devamlı birimlere örnek olarak verilebilir.
Ani BirimKısa ömürlü olan ve gerçekleştiği anda kaydedilmesi gereken, aksi takdirde gözlenme özelliğini yitiren birimlerdir. Trafik kazaları ve boşanma olayları ani birimlerdir.
VasıfBirimlerin sahip oldukları niteliklerin ve özelliklerin tümüdür. Örneğin insan birimi için cinsiyet, yaş, medeni durum ve meslek birer vasıftır.
ŞıkVasfın birimlerde ortaya çıkış şekli, bireylerdeki görünüm biçimidir. Örneğin cinsiyet vasfının şıkları kadın ve erkektir.
Süreksiz (Kesikli) VasıfŞıkları sadece belli tam değerler alabilen, ara değer (küsurat) alması mümkün olmayan vasıflardır. Bireylerin çocuk sayısı veya binaların kat sayısı buna örnektir.
Sürekli VasıfŞıkları birbirine sonsuz derecede yaklaşabilen, iki değer arasında sonsuz küsuratlı değer alabilen vasıflardır. Ağırlık ve boy uzunluğu sürekli vasıflara örnektir.
Sınıflama (Nominal) Ölçüm DüzeyiBirimleri nitel ve isimsel kategorilere atayarak sadece birbirinden ayırt etmeyi sağlayan, miktar bilgisi vermeyen ölçüm düzeyidir. Cinsiyet, kan grubu ve otel oda numaraları bu düzeydedir.
Oran (Ratio) Ölçüm DüzeyiMutlak yokluğu gösteren gerçek bir sıfır noktasına sahip olan, tüm matematiksel ve oranlama işlemlerine elverişli en gelişmiş ölçüm düzeyidir. Ağırlık ve boy uzunluğu oran ölçeğiyle ölçülür.

Diğer Önemli Bilgiler

Sıcaklık Ölçümünde Aralık Ölçeği Sınırı

Aralık ölçüm düzeyine örnek gösterilen Santigrat veya Fahrenhayt sıcaklık ölçümlerinde sıfır noktası mutlak yokluğu ifade etmez; bu nedenle Adana 20°C iken Kars 5°C'dir ama Adana Kars'ın 4 katı sıcaklıktadır diyemeyiz.

Oran Ölçeğinde Ağırlık Karşılaştırması

Oran ölçüm düzeyine sahip olan ağırlık değişkeninde Ali'nin 100 kg, Ayşe'nin 50 kg olması, sıfır noktasının mutlak yokluğu göstermesi sayesinde Ali'nin Ayşe'den tam iki kat daha ağır olduğu matematiksel sonucuna ulaşmamızı sağlar.

Otel Oda Numaralarının Sınıflama Düzeyi

Bir otelin 2. katındaki 200, 201 ve 208 numaralı oda kapı numaraları, 208 numaralı odanın 200 numaralı odadan 8 metrekare büyük olduğunu göstermez; buradaki numaralandırma tamamen ayırt edicilik sağlayan 'sınıflama' düzeyidir.

Vasıf ve Ölçüm Düzeyi Arasındaki Temel Bağlantı

Metinde vurgulandığı üzere, nitel vasıflar doğaları gereği sınıflama ve sıralama ölçüm düzeyleriyle ölçülürken; nicel vasıflar ise matematiksel işlemlere imkan tanıyan aralık ve oran ölçüm düzeyleri aracılığıyla ölçülmektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Birim türlerinden 'maddi' olanlar ile 'maddi olmayan' (soyut) olanları karıştırmayın; doğum ve boşanma maddi olmayan birimdir.
  • Devamlı birim ile ani birim arasındaki farka dikkat edin; trafik kazası ve boşanma 'ani birim' olup anında kaydedilmelidir.
  • Vasıf ile şık kavramını ayırt edin; cinsiyet vasıf, kadın/erkek ise o vasfın şıkkıdır.
  • Süreksiz (kesikli) vasıfların ara değer (küsurat) alamayacağını (örn. çocuk sayısı) unutmayın.
  • Sınıflama ve sıralama ölçüm düzeylerinde şıklar arasındaki farklar ölçülemez ve matematiksel işlem yapılamaz.
  • Aralık ölçüm düzeyinde sıfır noktasının mutlak yokluk belirtmediğini (sıcaklık örneği), oran ölçüm düzeyinde ise mutlak sıfır olduğunu mutlaka ezberleyin.
  • Nitel vasıfların sınıflama/sıralama, nicel vasıfların ise aralık/oran ölçüm düzeyiyle ölçüldüğü bağlantısını kafanıza kazıyın.