Ana Sayfa » İstanbul Üniversitesi AUZEF » İş Sağlığı ve Güvenliği Lisans Programı » Kimyasallar ve Tehlikeleri

Kimyasallar ve Tehlikeleri

Ünite 14: Kimyasal Maddelerin Sevki, Kullanımı ve Saklanması ile İlgili Yasal Düzenleme ve Mevzuatlar

Kurşun İçin Bağlayıcı Biyolojik Sınır Değer

Yönetmeliğin Ek-2 bölümüne göre, kurşun ve iyonik kurşun bileşikleri ile çalışmalarda bağlayıcı biyolojik sınır değer 70 µg Pb/100 ml kan olarak belirlenmiştir. Kandaki kurşun seviyesi 40 µg Pb/100 ml kan değerini aşarsa veya havadaki kurşun konsantrasyonu 0.075 mg/m³'ten fazla olursa tıbbi gözetim yapılması zorunludur.

Yasaklı Kimyasal Maddeler ve Limit Değerleri

Ek-3 kapsamında 2-naftilamin, 4-aminodifenil, benzidin ve 4-nitrodifenil ile bunların tuzlarının üretimi ve kullanımı yasaktır. Bu yasak, söz konusu maddelerin başka bir kimyasal veya atık içindeki konsantrasyonunun ağırlıkça %0,1 limit değerinin altında olması durumunda uygulanmaz.

Benzen İçin Yasal Maruziyet Sınır Değeri

Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-2'ye göre, Benzen için 8 saatlik referans sürede (TWA) aşılmaması gereken sınır değer 3.25 mg/m³ veya 1 ppm olarak belirlenmiştir.

Sıvı Oksijen Tankları İçin Güvenlik Mesafesi

Ek-4 Tablo 1'e göre, vana ve flanş gibi ek yeri olmayan yanıcı gaz veya sıvı boru hatları ile 0-10 m³ kapasiteli sıvı oksijen depolama tankı arasındaki asgari güvenlik mesafesi 1 metre olmalıdır. Tank kapasitesi 201-10000 m³ arasına ulaştığında bu mesafe en az 5 metreye çıkarılmalıdır.

Anahtar Kavramlar

Alerjik maddeSolunduğunda veya cilde nüfuz ettiğinde aşırı derecede hassasiyet meydana getirme özelliği olan ve daha sonra maruz kalınması durumunda karakteristik olumsuz etkilerin ortaya çıkmasına neden olan maddelerdir.

Alevlenir maddeParlama noktası 21°C ile 55°C arasında olan sıvı haldeki kimyasal maddeleri ifade eder.

Aşındırıcı maddeCanlı doku ile temas etmesi halinde, dokunun tahribatına ve geri dönüşü olmayan hasarlara neden olabilen maddelerdir.

Biyolojik sınır değeriKimyasal maddenin ve metabolitinin uygun biyolojik ortamdaki (kan, idrar vb.) konsantrasyonunun ve etki göstergesinin yasal olarak belirlenmiş üst sınırıdır.

Çok kolay alevlenir madde0°C'den düşük parlama noktası ve 35°C'den düşük kaynama noktasına sahip sıvı haldeki maddeler ile oda sıcaklığında ve basıncı altında hava ile temasında yanabilen gaz haldeki maddelerdir.

Çok toksik maddeÇok az miktarlarda solunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deri yoluyla emildiğinde insan sağlığı üzerinde akut veya kronik hasarlara veya ölüme yol açan maddelerdir.

Kanserojen maddeSolunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde hücre mutasyonuna yol açarak kanser oluşumuna neden olan veya kanser oluşumunu hızlandıran maddelerdir.

Mutajen maddeSolunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde kalıtımsal genetik hasarlara yol açabilen veya bu etkinin oluşumunu hızlandıran maddelerdir.

Mesleki maruziyet sınır değeriBaşka şekilde belirtilmedikçe, 8 saatlik sürede çalışanların solunum bölgesindeki havada bulunan kimyasal madde konsantrasyonunun zaman ağırlıklı ortalamasının (TWA) üst sınırıdır.

Oksitleyici maddeÖzellikle yanıcı maddelerle olmak üzere diğer maddeler ile temas ettiğinde önemli ölçüde ısı açığa çıkaran ekzotermik reaksiyona neden olan maddelerdir.

Patlayıcı maddeAtmosferik oksijen olmadan da ani gaz yayılımı ile ekzotermik reaksiyon verebilen, kısmen kapatıldığında ısınma ile kendiliğinden patlayan katı, sıvı veya jel haldeki maddelerdir.

Solunum bölgesiMerkezi, kişinin kulaklarını birleştiren çizginin orta noktası olan 30 cm yarıçaplı kürenin, başın ön kısmında kalan yarısını temsil eden alandır.

Tahriş edici maddeMukoza veya cilt ile direkt olarak ani, uzun süreli veya tekrarlanan temasında lokal eritem, eskar veya ödem oluşumuna neden olabilen, aşındırıcı sınıfına girmeyen maddelerdir.

Üreme için toksik maddeSolunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde erkek ve dişilerin üreme fonksiyon ve kapasitelerini azaltan veya doğacak çocuğu etkileyen maddelerdir.

Zararlı maddeSolunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deri yoluyla emildiğinde insan sağlığı üzerinde akut veya kronik hasarlara veya ölüme neden olabilen kimyasallardır.

Patlayıcı ortamYanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının atmosferik şartlar altında hava ile oluşturduğu ve herhangi bir tutuşturucu kaynakla temasında tümüyle yanabilen karışımdır.

Patlamadan korunma dokümanıİşyerlerinde oluşabilecek patlayıcı ortamların tehlikelerinden çalışanların sağlık ve güvenliğini korumak amacıyla işveren tarafından hazırlanan detaylı teknik rapordur.

Bölge 0Gaz, buhar ve sis halindeki yanıcı maddelerin hava ile karışımından oluşan patlayıcı ortamın sürekli olarak veya uzun süreli ya da sık sık oluştuğu tehlikeli bölgedir.

Bölge 20Havada bulut halinde bulunan tutuşabilir tozların, sürekli olarak veya uzun süreli ya da sık sık patlayıcı ortam oluşturabileceği çalışma alanlarını tanımlar.

TWA (Time Weighted Average)8 saatlik belirlenen referans süre için ölçülen veya hesaplanan zaman ağırlıklı ortalama konsantrasyon sınır değeridir.

STEL (Short Term Exposure Limit)Başka bir süre belirtilmedikçe, 15 dakikalık bir süre için aşılmaması gereken maruziyet üst sınır değerini ifade eder.

EINECSAvrupa Mevcut Ticari Kimyasal Maddeler Envanteri'ni (European Inventory of Existing Commercial Chemical Substances) temsil eden benzersiz numaralandırma sistemidir.

CAS NumarasıKimyasal maddelerin kimliklendirilmesi amacıyla kullanılan, Amerikan Kimya Derneği tarafından verilen benzersiz servis kayıt numarasıdır.

İkame yöntemiTehlikeli bir kimyasal maddenin yerine, çalışanların sağlık ve güvenliği yönünden tehlikesiz veya daha az tehlikeli olan bir kimyasalın veya yöntemin kullanılması işlemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Sıvı Argon ve Azot Tankları İçin Sınır Değerler

Ek-4 Tablo 2 kapsamında, araç park yerleri, açık alev ve sigara içilen yerler ile 3001-4000 m³ kapasiteli sıvı argon ve sıvı azot depolama tankları arasındaki asgari güvenlik mesafesi 14 metre olarak uygulanmak zorundadır.

Kayıtların 40 Yıl Boyunca Saklanması Zorunluluğu

Kanserojen veya mutajen maddelerle çalışmalarda tutulan güncellenmiş çalışan listeleri, maruziyet kayıtları ve sağlık gözetimi dosyaları, çalışanın maruziyeti sona erdikten sonra en az 40 yıl süreyle saklanmalıdır. İşyerinin kapanması halinde bu kayıtlar SGK İl Müdürlüğü'ne teslim edilir.

Sülfürik Asit Buharı İçin Sınır Değer

Ek-1 Mesleki Maruziyet Sınır Değerleri tablosuna göre, sülfürik asit buharı için 8 saatlik referans sürede (TWA) havada izin verilen maksimum konsantrasyon değeri 0,05 mg/m³'tür. Bu değer gırtlağı geçen ve toraks bölgesine nüfuz eden partikülleri kapsar.

Karbon Dioksit İçin Yüksek Maruziyet Sınırı

Ek-1 Mesleki Maruziyet Sınır Değerleri tablosunda Karbon Dioksit (CAS No: 124-38-9) için belirlenen 8 saatlik TWA değeri 9000 mg/m³ veya 5000 ppm gibi oldukça yüksek bir düzeyde sınırlandırılmıştır.

Fosgen Gazı İçin Çok Düşük Sınır Değerler

Çok toksik bir gaz olan Fosgen (CAS No: 75-44-5) için 8 saatlik TWA değeri 0,08 mg/m³ (0,02 ppm), 15 dakikalık STEL değeri ise 0,4 mg/m³ (0,1 ppm) gibi son derece hassas ve düşük seviyelerde sınırlandırılmıştır.

Sert Ağaç Tozları İçin Maruziyet Sınırı

Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-2'ye göre, sert ağaç tozlarına maruziyete neden olan işlerde 8 saatlik referans sürede sınır değer 5.0 mg/m³ olarak uygulanır.

Avrupa Birliği Direktifleri ile Uyum

28733 sayılı Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, Avrupa Birliği'nin 1998/24/EC, 1991/322/EEC, 2000/39/EC, 2006/15/EC ve 2009/161/EU sayılı direktiflerine paralel olarak hazırlanmıştır.

Patlayıcı Ortam Uyarı İşaretinin Standartları

Yönetmeliğin Ek-4 bölümüne göre, patlayıcı ortam oluşabilecek yerler için kullanılacak uyarı işareti; üçgen şeklinde, siyah kenarlı, sarı zemin üzerine siyah yazılı olmalı ve sarı zemin toplam işaret alanının en az %50'sini kaplamalıdır.

Kurşun İçin Haftalık Çalışma Süresi Sınırı

Ek-2 kapsamında, havadaki kurşunun haftada 40 saatlik çalışma süresine göre hesaplanmış zaman ağırlıklı ortalama konsantrasyonu 0.075 mg/m³ değerini aşarsa, çalışanlar için periyodik tıbbi gözetim yapılması yasal bir zorunluluktur.

Kanserojen İşlemler Listesi (Ek-1)

Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-1'e göre; auramin üretimi, kömür kurumu/katranı maruziyeti, bakır-nikel cevherinin kavrulması ve elektro rafinasyonu, kuvvetli asit işlemi ile izopropil alkol üretimi ve sert odun tozuna maruziyet kanserojen işlemler olarak tanımlanmıştır.

Deri İşaretinin Yasal Anlamı

Mesleki Maruziyet Sınır Değerleri tablosunda (Ek-1) yer alan kimyasalların yanındaki 'Deri' işareti, bu maddelerin vücuda önemli miktarda deri yoluyla da geçebileceğini ve sadece solunum ölçümlerinin yeterli olmayacağını gösterir.

Sınavda Dikkat Et

Kurşun ile çalışmalarda 70 µg Pb/100 ml kan bağlayıcı biyolojik sınır değerini ve 40 µg Pb/100 ml kan ile 0.075 mg/m³ tıbbi gözetim sınırlarını mutlaka ezberleyin; sınavlarda sayısal veri olarak sıkça sorulmaktadır.
Yasaklı kimyasallar listesindeki 4 maddeyi (2-naftilamin, 4-aminodifenil, benzidin, 4-nitrodifenil) ve bunların ağırlıkça %0,1 olan muafiyet sınırını unutmayın.
Bölge sınıflandırmalarında gaz/buhar (Bölge 0, 1, 2) ile toz bulutları (Bölge 20, 21, 22) ayrımına dikkat edin; tozlar için her zaman '20'li' rakamların kullanıldığını bilmek elenmenizi önler.
Kanserojen ve mutajen maddelere maruziyet kayıtlarının saklanma süresi 40 yıldır; standart İSG arşiv süreleri (15 yıl) ile karıştırmamaya özen gösterin.
Mesleki maruziyet sınır değerleri tablosundaki 'Deri' işaretinin, kimyasalın solunum dışında deri yoluyla da emilebileceğini gösterdiğini ve bu durumda ortam ölçümünün tek başına yetersiz kalacağını unutmayın.
Sıvı oksijen, argon ve azot depolama tanklarının güvenlik mesafeleri tablolarında tank kapasitesi arttıkça güvenlik mesafesinin de arttığı mantığını kavrayın ve özellikle Ek-4'teki asgari limitleri gözden geçirin.