Ünite 13: Kimyasalların Saklanması ve Depolanması

İSGÜM 2011 Güvenli Depolama Rehberi

T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü tarafından 2011 yılında yayınlanan bu rehber, Türkiye'deki laboratuvar ve endüstriyel tesislerde kimyasalların güvenli depolanması için uyulması gereken standartları ve kuralları belirleyen en temel resmi belgedir.

Hidrojen Florürün Cam Aşındırma Özelliği

Hidrojen florür (HF), diğer pek çok asidin aksine camın yapısındaki silisyum dioksit ile reaksiyona girerek camı eritir. Bu nedenle HF asidi kesinlikle cam şişelerde saklanamaz; depolanması için özel polietilen veya teflon plastik kaplar kullanılmalıdır.

Metalik Sodyumun Gazyağında Saklanması

Metalik sodyum, hava ve su ile temas ettiğinde son derece şiddetli reaksiyon vererek patlar ve okside olur. Bu tehlikeyi önlemek amacıyla metalik sodyum, hava ile temasını tamamen kesmek için gazyağı (kerosen) dolu cam şişelerde saklanır.

Basınçlı Gaz Tüplerinin Renk Kodları

Yüksek basınçlı çelik tüplerin karıştırılmaması için uluslararası standartlarda renk kodları uygulanır. Oksijen tüpleri mavi, argon açık mavi, azot yeşil, karbondioksit gri, hidrojen kırmızı, helyum kahverengi ve asetilen tüpleri sarı renkle boyanır.

Anahtar Kavramlar

DepolamaKimyasal maddelerin fiziksel ve kimyasal özelliklerine zarar gelmeyecek ve çevreye tehlike oluşturmayacak şekilde, belirli kurallar çerçevesinde uygun alanlarda muhafaza edilmesi işlemidir.

AmbalajKimyasal maddelerin dış etkenlerden korunmasını, sızdırmazlığını ve güvenli taşınmasını sağlayan, kimyasalla reaksiyona girmeyen cam, plastik veya metal koruyucu kaplardır.

Piroforik MaddeNormal oda sıcaklığı ve hava koşullarında, herhangi bir dış tutuşturucu kaynağa ihtiyaç duymadan hava ile temas ettiğinde kendiliğinden tutuşabilen ve yanan kimyasallardır. Örneğin metalik sodyum ve fosfor bu gruptadır.

Oksitleyici MaddeBünyesinde kolayca serbest kalabilen oksijen bulunduran ve organik maddelerle temas ettiğinde onların yanmasını başlatan veya hızlandıran kimyasallardır. Nitratlar ve hidrojen peroksit bu gruba örnektir.

Hassas KimyasallarIşığa, ısıya veya neme maruz kaldıklarında kimyasal yapıları bozulan veya istenmeyen reaksiyonlar veren maddelerdir. Gümüş tuzları ve brom bu maddelere örnek olup amber şişelerde saklanırlar.

Toksik BileşiklerSolunduğunda, yutulduğunda veya cilt yoluyla vücuda nüfuz ettiğinde hücre ve organ düzeyinde hasara, yaralanmalara veya ölüme yol açabilen zehirli kimyasal maddelerdir.

Boğucu KimyasallarSolunum havasındaki oksijenin yerini alarak veya kandaki hemoglobin ile birleşerek dokulara oksijen gitmesini engelleyen gazlardır. Karbon monoksit ve azot gazı bu gruba dahildir.

Sistemik ZehirlerVücuda girdikten sonra belirli organ sistemlerini (sinir sistemi, karaciğer, böbrek vb.) hedef alarak hayati fonksiyonları felce uğratan kimyasallardır. Kurşun, cıva ve benzen sistemik zehirlere örnektir.

KanserojenlerCanlı dokularla temas ettiğinde veya vücuda alındığında hücrelerin genetik yapısını bozarak kontrolsüz büyümesine ve kanserli tümör oluşumuna yol açan maddelerdir. Asbest ve benzen bilinen kanserojenlerdendir.

Asit KabiniAsitlerin yaydığı aşındırıcı ve zehirli buharların laboratuvar ortamına yayılmasını önleyen, korozyona dayanıklı malzemeden yapılmış özel havalandırmalı depolama dolaplarıdır.

TopraklamaYanıcı ve parlayıcı sıvıların aktarılması veya depolanması sırasında statik elektrik birikmesini ve dolayısıyla kıvılcım oluşarak yangın çıkmasını önlemek amacıyla yapılan elektriksel bağlantı işlemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Radyoaktif Maddelerin Depolama Koşulları

Radyoaktif maddeler, yaydıkları zararlı ışınların dış ortama sızmasını engellemek amacıyla yüksek yoğunluklu kurşun kutularda muhafaza edilir. Bu kutular ise yer altına inşa edilmiş, kalın betondan yapılmış ve penceresi bulunmayan özel depolarda saklanır.

Yanıcı Sıvıların Parlama Noktası Sınırı

Kimyasal depolama standartlarına göre, parlama noktası 37.7 °C'ın altında olan sıvılar kolay tutuşabilen yanıcı sıvılar sınıfına girer. Bu sıvılar (alkoller, eterler, aseton vb.) kıvılcım kaynaklarından tamamen uzak tutulmalıdır.

Peroksit Oluşturan Kimyasalların Tarih Etiketleri

Etil eter ve tetrahidrofuran gibi kimyasallar zamanla havayla temas ederek patlayıcı organik peroksitler oluşturur. Bu nedenle bu kapların üzerine teslim alınma, açılma ve son kullanma tarihlerinin yazılması ve peroksit testlerinin düzenli yapılması zorunludur.

Kanserojen Maddelerin Etiketlenme Zorunluluğu

İnsan sağlığı için kanser riski taşıyan arsenik, asbest, benzen ve vinil klorür gibi maddelerin saklandığı tüm konteyner ve kapların üzerinde yasal olarak büyük harflerle 'Kansere Yol Açabilir Madde' ibaresinin bulunması zorunludur.

Sınavda Dikkat Et

Hidrojen florür (HF) istisnasına çok dikkat edin; camı aşındıran tek asit olduğu için plastik kapta saklanır, sınavlarda sıkça sorulur.
Oksitleyici ve yanıcı maddelerin bir arada depolanamayacağını (matristeki eksi işaretini) unutmayın; bu ikili büyük yangın riski taşır.
Tüp renk kodlarından özellikle oksijen (mavi), azot (yeşil) ve hidrojen (kırmızı) renklerini ezberleyin, eşleştirme sorularında karşınıza çıkabilir.
Piroforik maddelerin 'kendiliğinden yanan' maddeler olduğunu ve suyla tepkimeye giren maddelerin yangınlarında asla su kullanılmaması gerektiğini aklınızda tutun.
Hassas kimyasalların ortak özelliğinin ışıkla reaksiyona girmek olduğunu ve bu yüzden her zaman 'amber' (koyu renkli) şişelerde saklandığını unutmayın.