Ünite 12: Duran Varlıklar ve Amortisman — Önemli Kavramlar

İşletmelerin faaliyetlerini gerçekleştirmede bir yıldan daha fazla süre kullanılan; aşınmaya, yıpranmaya, tükenmeye ve değer kaybına tabi olan iktisadi kıymetlerdir. Muhasebe literatüründe sabit aktifler veya uzun vadeli aktifler olarak da adlandırılır.

İşletme faaliyetlerinde kullanılmak üzere edinilen, tahmini yararlanma süresi bir yıldan fazla olan ve fiziki bir yapıya sahip bulunan varlık kalemleri ile bunların birikmiş amortismanlarının izlendiği gruptur. Örnek olarak binalar, taşıtlar ve demirbaşlar gösterilebilir.

Herhangi bir fiziksel varlığı bulunmayan, işletmenin belli bir şekilde yararlandığı veya yararlanmayı beklediği, hukuken himaye gören haklar ile şerefiyelerin izlendiği gruptur. Patent, imtiyaz ve telif hakları bu gruba girer.

İşletmeye ait her türlü arazi ve arsaların maliyet bedelleri ile izlendiği aktif karakterli bir hesaptır. Hizmet süreleri sınırsız olduğu için normal şartlarda amortismana tabi tutulmazlar.

Bir işin yapılmasını sağlamak ve kolaylaştırmak için yeraltı ve yerüstünde inşa edilmiş pist, apron, otopark, su kuyusu, köprü ve tünel gibi maddi nitelikli varlıkların izlendiği aktif karakterli hesaptır.

İşletmenin her türlü binaları ve bunların ayrılmaz parçalarının maliyet bedelleriyle izlendiği aktif karakterli bir hesaptır. Hazır satın alınan veya inşa edilen binalar bu hesapta takip edilir.

Üretimde kullanılan her türlü makine, tesis, cihazlar, eklentileri ve taşıma gereçlerinin izlendiği aktif karakterli hesaptır. Fabrikalardaki üretim makineleri bu hesapta izlenir.

İşletme faaliyetlerinde veya ulaştırma sektöründe hizmet üretimi amacıyla kullanılan tüm taşıt araçlarının izlendiği aktif karakterli bir hesaptır. Binek otomobiller ve kamyonetler bu kapsamdadır.

İşletme faaliyetlerinin yürütülmesinde kullanılan büro makine ve cihazları, döşeme, masa, koltuk ve dolap gibi maddi duran varlıkların izlendiği hesaptır. TV veya mobilyalar bu hesapta takip edilir.

Maddi duran varlık bedellerinin, kullanılabilecekleri süre içerisinde hesaben yok edilebilmesini sağlayan aktif düzenleyici pasif karakterli bir hesaptır. Bilançoda ilgili aktif hesabın altında eksi olarak yer alır.

İşletmede yapımı süren ve tamamlandığında ilgili maddi duran varlık hesabına aktarılacak olan, malzeme, işçilik ve genel gider harcamalarının izlendiği aktif karakterli bir hesaptır.

Yurt içi veya yurt dışından satın alınmak üzere sipariş edilen maddi duran varlıklarla ilgili olarak yapılan avans ödemelerinin izlendiği hesaptır.

İmtiyaz, patent, lisans, ticari marka, unvan ve telif hakları gibi bir bedel ödenerek elde edilen hukuki tasarruflar ile kamu otoritelerinin tanıdığı yetkilerin izlendiği hesaptır.

Bir işletme devralınırken katlanılan maliyet ile söz konusu işletmenin rayiç bedelle hesaplanan net varlıklarının değeri arasındaki olumlu farkların izlendiği hesaptır. VUK'ta peştemallık olarak geçer.

İşletmenin kurulması, yeni şube açılması veya işlerin genişletilmesi için yapılan ve karşılığında maddi bir değer elde edilmeyen giderlerin aktifleştirilerek 5 yılda itfa edildiği hesaptır.

Kiralanan gayrimenkullerin geliştirilmesi veya ekonomik değerinin artırılması amacıyla yapılan ve kira sonunda mal sahibine bırakılacak olan harcamaların izlendiği hesaptır.

Maden ve petrol arama sahaları gibi, içindeki cevherin azalmasıyla maddi değerini kaybeden ve üretim çalışmalarının yoğunluğu ile sınırlı ömre sahip varlıkların izlendiği gruptur.

Madencilik ve petrol arama faaliyetlerinde, yatağın işletmeye elverişli olup olmadığını belirlemek ve sondaj yapmak amacıyla harcanan tutarların izlendiği hesaptır.

Duran varlıkların kullanımdan dolayı uğradığı değer kayıplarını dikkate alarak, faydalı ömürlerini tahmin etmek ve elde etme maliyetlerini dönemsel olarak giderleştirmektir.

Maliye Bakanlığı'nın belirlediği oranlar doğrultusunda, duran varlığın maliyet bedelinin ekonomik ömrüne bölünmesiyle her yıl eşit tutarlarda amortisman ayrılması yöntemidir.

Normal amortisman oranının iki katının her yıl kalan net defter değerine uygulanması suretiyle, ilk yıllarda daha yüksek amortisman ayrılmasını öngören hızlandırılmış amortisman yöntemidir.

Yangın, deprem, su basması gibi doğal afetler veya yeni icatlar nedeniyle teknolojik ömrünü yitiren varlıklara, ilgili bakanlıkların onayıyla uygulanan olağanüstü amortisman oranlama yöntemidir.

Duran varlığın maliyet bedelinden, o tarihe kadar ayrılmış olan birikmiş amortisman tutarının düşülmesi suretiyle bulunan net bilanço değeridir.