Avrupa Birliği Adalet Divanı (ABAD), Avrupa Birliği'nin en üst düzey yargı organıdır. 1952 yılında kurulan ve merkezi Lüksemburg'da bulunan bu mahkeme, AB hukuk sisteminin üye ülkeler genelinde tarafsız, bağımsız ve yeknesak bir şekilde uygulanmasını ve yorumlanmasını garanti altına alır. Divan'ın temel amacı, AB hukukunun korunmasını sağlamak, AB kurumlarının almış olduğu kararların kurucu anlaşmalara ve genel hukuk ilkelerine uygunluğunu denetlemek ve üye devletlerin anlaşmalardan doğan yükümlülüklerini yerine getirmesini temin etmektir.
ABAD'ın organizasyonel yapısı tek bir mahkemeden ibaret olmayıp; Adalet Divanı, Genel Mahkeme ve Özel Mahkemeler (Personel Mahkemesi gibi) olmak üzere üçlü bir sacayağından oluşur. Kurumsal olarak Adalet Divanı, her üye ülkeden 6 yıllığına atanan birer yargıç olmak üzere toplam 28 yargıç ve onlara hukuki süreçlerde yardımcı olan 8 hukuk sözcüsünden (savcıdan) oluşmaktadır. Yargıçlar ve savcılar, üye devlet hükümetlerinin ortak mutabakatı ile kendi ülkelerinde en yüksek yargı makamlarına atanabilme niteliğine sahip veya yetkinlikleri tescil edilmiş hukukçular arasından seçilirler.
Yargıçların görev süreleri 6 yıl olup, bu sürenin sonunda yeniden atanmaları mümkündür. Adalet Divanı ve Genel Mahkeme yargıçlığı için resmi olarak AB vatandaşı olma şartı aranmazken, Personel Mahkemesi yargıçlığı için bu şart açıkça koşulmuştur. Ancak uygulamada üye devletler, Adalet Divanı ve Genel Mahkeme üyelikleri için her zaman kendi ülke vatandaşlarını aday göstermeyi tercih etmişlerdir. Yargıçlar, kendi aralarından gizli oy ve salt çoğunluk esasına dayanarak 3 yıllık bir süre için Adalet Divanı Başkanı'nı ve Başkan Yardımcısı'nı seçerler.
Avrupa Birliği Adalet Divanı önüne gelen uyuşmazlıklar ve talepler belirli dava türleri çerçevesinde ele alınır. Bunlardan ilki 'Divanın görüş bildirmesi' ve ön karar mekanizmasıdır. Uluslararası anlaşmalar imzalanmadan önce, bunların AB hukukuna uygunluğu konusunda Divan'dan mütalaa istenebilir. Aynı zamanda, ulusal mahkemeler önlerine gelen bir davada AB hukukunun yorumlanması gerektiğini düşünürlerse, davayı askıya alarak ABAD'a başvurup bağlayıcı görüş talep edebilirler.
Bir diğer önemli dava türü 'İptal Davaları'dır. AB kurumları tarafından kabul edilen bir hukuk kuralının ya da tasarrufunun, AB'nin kurucu anlaşmalarına veya genel hukuk ilkelerine aykırı olduğu iddiasıyla iptali talep edilebilir. Bunun yanı sıra, üye devletlerin veya AB kurumlarının kurucu anlaşmalardan kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirmemeleri durumunda 'İhmal Davaları' açılabilir. Bu davalar Komisyon veya diğer bir üye devlet tarafından başlatılabilmektedir.
Son olarak 'Hareketsizlik Davaları' (Hareketsiz Kalma Davası) mekanizması mevcuttur. AB Anlaşmaları'nın açıkça gerektirdiği bir kararı veya önlemi almaktan imtina eden, yani sessiz kalan kurumlar aleyhine diğer kurumlar, üye devletler veya doğrudan etkilenen bireyler ile tüzel kişiler tarafından dava açılması mümkündür. Bu mekanizmalar sayesinde AB içinde hukukun üstünlüğü ve kurumsal denge eksiksiz bir şekilde korunur.
Avrupa Birliği Sayıştayı, Birliğin mali çıkarlarını korumakla görevli bağımsız denetim organıdır. 1975 yılında Brüksel Anlaşması ile kurulan ve merkezi Lüksemburg'da bulunan Sayıştay, AB'nin tüm gelir ve giderlerini, bütçenin kurallara uygun şekilde harcanıp harcanmadığını ve mali işlemlerin hukuka uygunluğunu denetler. Sayıştay'ın temel işlevi, AB bütçesinin yönetiminde şeffaflığı ve hesap verebilirliği sağlamaktır.
Sayıştay, kurul halinde çalışan kolektif bir yapıya sahiptir. Üye ülkelerin her birinden birer kişi olmak üzere toplam 15 üyeden oluşur. Bu üyeler, Avrupa Parlamentosu'na danışıldıktan sonra Konsey tarafından oybirliği ile 6 yıllık bir süre için atanırlar. Görev süreleri biten üyelerin yeniden atanması mümkündür. Sayıştay üyeleri, görevlerini ifa ederken tamamen bağımsız hareket etmek zorundadırlar; kendi ulusal hükümetlerinin veya başka bir kurumun talimatını alamazlar ve kendi devletlerini temsil etmezler.
Sayıştay üyeleri, kendi aralarından 3 yıllık bir süre için bir başkan seçerler ve başkanın görev süresi yenilenebilir. Sayıştay'ın en dikkat çekici özelliği, doğrudan bir cezai yaptırım gücünün bulunmamasıdır. Sayıştay, denetim faaliyetleri sonucunda yıllık raporlar, özel raporlar ve görüşler hazırlar. Bu raporlar aracılığıyla bütçeyi onaylama yetkisine sahip olan Avrupa Parlamentosu ve Konsey'e rehberlik eder, usulsüzlük durumlarında ise konuyu ilgili soruşturma organlarına bildirir.
Avrupa Birliği Merkez Bankası (AMB), AB'nin ortak para birimi olan euronun yönetiminden ve para politikasının yürütülmesinden sorumlu bağımsız kurumdur. 1 Haziran 1998 tarihinde kurulan ve merkezi Almanya'nın Frankfurt kentinde bulunan bankanın birincil amacı, euro bölgesinde fiyat istikrarını sağlamak ve euronun değerini korumaktır. AMB, ulusal merkez bankalarıyla birlikte 'Eurosistem' adı verilen yapıyı oluşturur.
AMB'nin kurumsal yapılanması dört ana organdan oluşmaktadır: Yönetim Konseyi, Yürütme Kurulu, Genel Konsey ve Denetleme Kurulu. Bankanın en yüksek karar organı olan Yönetim Konseyi; Yürütme Kurulu'nun 6 üyesi ile euro bölgesine dahil olan 19 ülkenin ulusal merkez bankası başkanlarından oluşur. Bu konsey, para politikasını belirlemek amacıyla ayda iki kez Frankfurt'ta toplanır. Yürütme Kurulu ise başkan, başkan yardımcısı ve diğer 4 üyeden oluşup, 8 yıllığına atanırlar ve tekrar seçilemezler. Yürütme Kurulu, bankanın günlük işlerini yürütür ve Yönetim Konseyi kararlarını uygular.
Genel Konsey, AMB başkanı, başkan yardımcısı ve euroya geçmiş olsun veya olmasın tüm AB üyesi ülkelerin merkez bankası başkanlarını bir araya getirir. Bu kurul, henüz euro bölgesine katılmamış ülkelerin parasal uyum süreçlerini hazırlar ve istatistik toplar. Denetleme Kurulu ise euro bölgesindeki kredi kurumlarının denetimini planlamak üzere toplanır. AMB ayrıca uluslararası düzeyde anlaşmalar imzalayabilen özerk bir aktördür. AMB'nin yanında, euroyu kullanan ülkelerin maliye bakanlarından oluşan ve siyasi denetim ile koordinasyonu sağlayan 'Eurogroup' adlı gayriresmi bir yapı da faaliyet göstermektedir.
Avrupa Birliği'nin karar alma mekanizmasında, yasama organlarına yardımcı olmak amacıyla kurulmuş iki önemli danışma organı bulunmaktadır. Bunlardan ilki, AB'nin İşleyişine Dair Antlaşma'nın 300. maddesinde düzenlenen Ekonomik ve Sosyal Komite'dir. Bu komite; işçi, işveren, üretici, çiftçi, esnaf, tüketici örgütleri ve sivil toplum temsilcilerinden oluşan 353 üyeye sahiptir. Komite üyeleri, üye devletlerin önerisiyle Konsey tarafından 5 yıllığına atanır. Komite, iki buçuk yıllık süre için kendi başkanını seçer ve kararları bağlayıcı olmayıp tavsiye niteliğindedir.
İkinci danışma organı ise AB içindeki yerel ve bölgesel yönetimlerin sesini duyurmak amacıyla kurulan Bölgeler Komitesi'dir. Tıpkı Ekonomik ve Sosyal Komite gibi 353 üyeden oluşan bu komitenin üyeleri de üye devletlerin gösterdiği yerel yönetim temsilcileri arasından Konsey tarafından 5 yıllığına atanır. Komite üyelerinin aynı zamanda Avrupa Parlamentosu üyesi olması yasaklanmıştır. Bölgeler Komitesi de kendi içinden iki buçuk yıllık bir dönem için başkanını seçer.
Her iki komiteye danışılması, kurucu anlaşmalarda belirtilen bazı konularda (örneğin bölgesel politikalar, sosyal politikalar, bölgesel kalkınma fonları) zorunlu kılınmıştır. Diğer durumlarda ise Parlamento, Konsey veya Komisyon ihtiyari olarak bu komitelerin görüşlerine başvurabilir. Ayrıca komiteler kendi inisiyatifleriyle de görüş bildirebilirler. Yasama sürecinde kendilerine danışılan komitelerin en az bir ay içinde görüş bildirmemesi, yasama sürecinin devam etmesine engel teşkil etmez.
Avrupa Yatırım Bankası (AYB), Avrupa Birliği'nin resmi finans ve yatırım kurumudur. Tüzel kişiliği haiz olan bankanın üyeleri doğrudan AB üyesi devletlerdir. AYB'nin temel görevi, kazanç amacı gütmeksizin, sermaye piyasalarından ve kendi öz kaynaklarından yararlanarak AB'nin dengeli gelişimine katkı sağlayacak projeleri finanse etmektir. Bu kapsamda az gelişmiş bölgelerin kalkındırılması, KOBİ'lerin desteklenmesi, Trans-Avrupa ulaşım ve telekomünikasyon ağlarının kurulması, çevre koruma ve sürdürülebilir enerji projeleri öncelikli olarak kredilendirilir.
Avrupa Ombudsmanı ise Maastricht Antlaşması ile kurulan ve AB vatandaşlarının haklarını korumayı amaçlayan bağımsız bir denetim mekanizmasıdır. Avrupa Parlamentosu tarafından 5 yıllık bir süre için seçilen Ombudsman, AB kurum ve organlarının faaliyetlerindeki 'kötü yönetim' şikayetlerini incelemekle görevlidir. Birlik vatandaşları, üye ülkelerde ikamet eden gerçek kişiler veya merkezi üye ülkede bulunan tüzel kişiler Ombudsman'a doğrudan ya da bir AP milletvekili aracılığıyla başvurabilirler.
Ombudsman, şikayet üzerine veya resen soruşturma başlatabilir. Ancak Avrupa Birliği Adalet Divanı'nın yargısal faaliyetleri Ombudsman'ın denetim alanı dışındadır. Ombudsman, kötü yönetim tespit ettiğinde ilgili kuruma başvurarak 3 ay içinde cevap vermesini ister. Soruşturma sonuçlarını içeren raporunu her yıl Avrupa Parlamentosu'na sunar. Eğer şikayete konu olan olay mahkemeye taşınırsa, Ombudsman incelemesini dava sonuna kadar askıya alır.