Ünite 5: Ekonomi Basınında Sıkça Kullanılan Terimler ve Kısaltmalar

Borsa Adının Tarihsel Kökeni

Borsa kelimesi, Belçika’nın Bruges kentindeki 'Hotel Bourses' adındaki otelden gelmektedir. Eskiden işadamları bu otelde toplanır ve mal ortada hiç yokken örnekler üzerinden ticaret yaparlarmış.

Bölgesel Kalkınma Farklılıkları Örneği

Aynı ülkede coğrafi alanlar arasındaki ekonomik gelişmişlik farkları bazen çok büyür. Örneğin İtalya’nın sanayileşmiş ve yüksek gelirli kuzeyi ile tarım ağırlıklı ve işsizliğin yaygın güneyi buna klasik bir örnektir; benzer bir fark Türkiye'nin batısı ile doğusu arasında da görülmektedir.

Know-how Transferi: CNBC-e Örneği

Amerika’nın önde gelen kanallarından CNBC ile Doğuş Grubu bünyesindeki Kanal E arasında yapılan anlaşma bir know-how transferidir. Kanal E, belirli bir lisans ücreti ve reklam gelirlerinden pay karşılığında CNBC’nin ismini, yazılımını ve olanaklarını kullanma hakkına sahip olmuştur.

Monopson Piyasaya Türkiye'den Örnek

Çok sayıda satıcıya karşılık tek bir alıcının bulunduğu piyasaya monopson denir. Türkiye'de haşhaş piyasası bu duruma klasik bir örnektir çünkü haşhaşın piyasadaki tek yasal alıcısı devlettir.

Anahtar Kavramlar

Açık KrediBankaların güvendikleri müşterilerine rehin, ipotek veya kefil imzası gibi ek bir garanti aramaksızın ödünç para vermesidir. Borçlunun mali olanakları, iş yeteneği ve ahlaki durumu bu kredinin verilmesinde etkilidir.

Asgari Ücretİşverenin işçiye ödemek zorunda olduğu en düşük ücrettir. İşçinin verimi veya cinsiyetinden ziyade gıda, konut, giyim, sağlık gibi zorunlu ihtiyaçlarını insanca yaşayacak düzeyde karşılamasını amaçlar.

BaremÜcret, maaş, vergi ve gümrük tarifelerinin hesaplanmasında kolaylık sağlamak amacıyla hazırlanan cetvellerdir.

BilançoBir kuruluşun mal varlığı, alacakları, sermayesi, rezervleri ve borçlarını gösteren mali durum özetidir.

Borsa SpekülasyonuBorsada mal veya değerli kağıtların fiyat değişimlerinden yararlanarak kazanç sağlama işidir. Spekülatörler düşükken alıp yüksekken satarak kâr elde etmeye çalışır ve bu durum fiyat dalgalanmalarına yol açar.

DampingBir malın yurt dışı piyasada yurt içi piyasadan daha düşük bir fiyatla satılmasıdır. Tüketiciler için ucuzluk sağlasa da hedef ülkedeki yerli sanayiye büyük zarar verir.

DevalüasyonSabit döviz kuru sisteminde, dış dengeyi sağlamak amacıyla hükümet tarafından ulusal paranın dış değerinin düşürülmesidir. İthalatı pahalılaştırıp ihracatı ucuzlatarak dış ticaret açığını kapatmaya yardımcı olur.

DüopolÇok sayıda alıcıya karşılık yalnızca iki satıcının bulunduğu piyasa biçimidir.

Know-howBir işletmenin üretim yöntemlerinin veya teknolojisinin aynı işi yapan başka bir firmaya satılması veya kiralanmasıdır. Sadece hak tanımayan, fiilen yararlanma olanağı sunan bu sisteme CNBC ile Kanal E arasındaki ilişki örnek gösterilebilir.

MonopsonÇok sayıda satıcıya karşılık alıcı sayısının tek olduğu piyasa türüdür (alıcı monopolü). Türkiye'deki haşhaş piyasası tek alıcının devlet olması nedeniyle buna örnektir.

StagflasyonEkonomik durgunluk (stagnation) ile enflasyonun (inflation) aynı anda görülmesi durumudur.

VirmanHesaptan hesaba para nakil işlemidir. Aynı bankadaki hesaplar arasında olabileceği gibi farklı bankalardaki hesaplar arasında da yapılabilir.

Diğer Önemli Bilgiler

Stagflasyon Kelimesinin Oluşumu

Stagflasyon terimi, İngilizce 'stagnation' (durgunluk) ve 'inflation' (enflasyon) sözcüklerinin birleşmesiyle türetilmiş olup, ekonomik durgunluk döneminde enflasyonun devam etmesini ifade eder.

Bütçe Açıklarının Temel Sonucu

Günümüz devletlerinin en büyük sorunlarından biri olan bütçe açıkları, genellikle vergi ve iç borçlanma ile kapanmadığı için para basılmasına yol açar. Bu durum para arzını artırarak kaçınılmaz olarak enflasyona neden olur.

Kronik Enflasyonda Tasarruf Eğilimi

Kronik enflasyon sürecinde para, tasarruf aracı olma niteliğini büyük ölçüde kaybeder. Bu durumda halk birikimlerini korumak için tasarruflarını döviz, altın ve gayrimenkule yönlendirir.

Dampingin Piyasaya Etkisi

Bir malın yurt dışı piyasada yurt içinden daha ucuza satılması olan damping, ilk bakışta tüketicinin yararına gibi görünse de ithalatı yapan ülkenin yerli sanayisini büyük zararlarla karşı karşıya bırakır.

Devalüasyonun Dış Ticarete Etkisi

Sabit kur sisteminde ulusal paranın değerinin düşürülmesi olan devalüasyon, ithal mal ve hizmetleri pahalılaştırırken ihraç ürünlerini ucuzlatır; böylece ithalat giderlerini azaltıp ihracat gelirlerini artırarak dış dengeyi sağlar.

Sınavda Dikkat Et

Monopson ve oligopson kavramlarında alıcı ve satıcı sayılarına dikkat edin; monopson tek alıcı demektir.
Know-how ile lisans arasındaki farkı karıştırmayın; know-how fiilen yararlanma olanağı sunarken lisans sadece hak kullanım iznidir.
Devalüasyonun ithalatı azaltıp ihracatı artırdığı sınavda sıkça sorulan klasik bir mekanizmadır.
Stagflasyon kelimesinin durgunluk (stagnation) ve enflasyonun (inflation) birleşimi olduğunu unutmayın.
Borsa kelimesinin kökeninin Belçika'nın Bruges kentindeki Hotel Bourses'den geldiğini ezberleyin.
BDDK, SPK, TMSF gibi temel kurum kısaltmalarının açılımlarını karıştırmamaya özen gösterin.