Ünite 8: Osmanlı-türk Anayasal Gelişmeleri — Önemli Kavramlar

1808 yılında Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa öncülüğünde ayanlar ile devlet ileri gelenleri arasında imzalanan ve Padişah II. Mahmut tarafından onaylanan, Türk tarihindeki ilk anayasal belgedir. Padişahın yetkilerini sınırlandırması yönüyle İngiliz Magna Carta'sına benzetilir.

Anayasa hukukunda hükümdar ile tebaası veya belirli güç odakları (feodal beyler, ayanlar) arasında karşılıklı taahhütlere dayalı olarak yapılan iki taraflı anlaşmadır. Sened-i İttifak bu nitelikte bir belgedir.

3 Kasım 1839'da ilan edilen, padişahın tek taraflı iradesiyle tebaasına can, mal, namus güvenliği ve mülkiyet hakkı gibi temel hakları bahşettiği ve kendi yetkilerini sınırlandırdığı ilk Türk haklar beyannamesidir.

1856 yılında ilan edilen, Müslümanlar ile gayrimüslim tebaa arasındaki hukuki, mali, askeri ve siyasi tüm eşitsizlikleri kaldırarak ortak bir 'Osmanlı vatandaşlığı' anlayışı kurmayı amaçlayan ferman anayasadır.

23 Aralık 1876'da ilan edilen, Osmanlı İmparatorluğu'nun ve Türk tarihinin ilk yazılı anayasasıdır. I. Meşrutiyet dönemini başlatmış ve çift meclisli bir parlamento yapısı öngörmüştür.

1876 yılında Kanun-u Esasi taslağını hazırlamak üzere Padişah II. Abdülhamit tarafından atanan; içinde asker, sivil bürokrat, ulema ve gayrimüslim üyelerin yer aldığı özel hazırlık komisyonudur.

1876 Kanun-u Esasi'sine göre halk tarafından iki dereceli seçimle seçilen, her 50.000 erkek nüfusa bir temsilci düşecek şekilde oluşturulan meclis kanadıdır.

Kanun-u Esasi'ye göre üyeleri doğrudan padişah tarafından ömür boyu görev yapmak üzere atanan ve üye sayısı Mebusan Meclisi'nin üçte birini geçemeyen üst meclistir.

Padişahın veya devlet başkanının işlemlerinin yürürlüğe girebilmesi için ilgili bakan ve sadrazam tarafından da imzalanması zorunluluğudur. Osmanlı'ya 1909 değişiklikleriyle girmiştir.

20 Ocak 1921'de kabul edilen, Kurtuluş Savaşı döneminin olağanüstü koşullarına uygun, egemenliği millete veren, kuvvetler birliği ve meclis hükümeti sistemine dayalı ilk cumhuriyet dönemi anayasasıdır.

Yasama ve yürütme yetkilerinin mecliste toplandığı, ayrı bir devlet başkanının bulunmadığı, bakanların meclis tarafından tek tek seçildiği ve meclisin hükümeti her an görevden alabildiği hükümet sistemidir.

1921 Anayasası'nın 1876 Kanun-u Esasi'sini açıkça yürürlükten kaldırmaması sebebiyle, birbiriyle çelişmeyen hükümlerinin aynı anda yürürlükte kaldığı 1921-1924 yılları arasındaki hukuki durumdur.

Normal kanunlardan daha zor usullerle, nitelikli çoğunluk aranarak değiştirilebilen ve içinde değiştirilemez maddeler barındıran anayasa türüdür. 1924, 1961 ve 1982 anayasaları bu niteliktedir.

Değiştirilmesi için normal kanunların kabul usullerinden farklı veya daha zor bir yöntem öngörülmeyen anayasalardır. 1921 Anayasası bu kategoridedir.

Sadece devletin temel organlarını ve genel ilkelerini düzenleyen, ayrıntılara girmeyen kısa anayasalardır. 24 maddelik 1921 Anayasası bunun en net örneğidir.

Kanunların nasıl uygulanacağı ve ne anlama geldiği konusunda mahkemeler yerine bizzat yasama organının (meclisin) resmi ve bağlayıcı yorum yapma yetkisidir. 1924 Anayasası'nda yer almıştır.

Yeni bir anayasa hazırlamak ve kabul etmek amacıyla olağanüstü dönemlerde kurulan, kurucu iktidar yetkisine sahip özel nitelikli meclistir. 1961 Anayasası bu yapı tarafından hazırlanmıştır.

1961 Anayasası ile kurulan, Millet Meclisi'nin yanında yer alan; üyelerinin bir kısmı halk tarafından seçilen, bir kısmı cumhurbaşkanınca atanan ve tabii üyeler barındıran ikinci meclistir.

1961 Anayasası'na göre eski cumhurbaşkanları ile 27 Mayıs darbesini gerçekleştiren Milli Birlik Komitesi üyelerinin ömür boyu Cumhuriyet Senatosu üyesi kalmalarını sağlayan statüdür.

Vatandaşlarının sosyal ve ekonomik refahını korumayı, fırsat eşitliği sağlamayı ve güçsüzleri korumayı görev edinen devlet modelidir. Türk anayasa hukukuna ilk kez 1961 Anayasası ile girmiştir.

Yargı organlarının, özellikle Anayasa Mahkemesi'nin, anayasal denetim sınırlarını aşarak yasama ve yürütme organlarının yerine geçecek şekilde kararlar alması ve siyasi alanı şekillendirmesidir.

1961 Anayasası ile hakimlerin bağımsızlığını ve özlük haklarını yürütmenin müdahalesinden korumak amacıyla kurulan üst düzey idari ve hukuki kuruldur.