Ünite 4: HUKUK KURALLARININ YER, ZAMAN ve ANLAM BAKIMINDAN UYGULANMASI — Önemli Kavramlar

Bir devletin sınırları içinde bulunan herkesin o ülkenin hukukuna tabi olmasını öngören yerellik ilkesidir. Örneğin, Türkiye sınırları içerisinde suç işleyen bir yabancıya Türk Ceza Kanunu hükümleri uygulanır.

Coğrafi sınır yerine vatandaşlık bağını esas alarak kişinin nerede bulunursa bulunsun kendi ülkesinin hukukuna tabi olmasını savunan ilkedir. Günümüzde mutlak olarak uygulanmaz, yalnızca istisnai bazı özel hukuk alanlarında karşılık bulur.

Hukuk kurallarının yürürlüğe girmelerinden önceki olay ve ilişkilere uygulanmamasını öngören ilkedir. Hukuk devletinin temeli olan hukuka güven ilkesini korumayı amaçlar.

Sonradan yürürlüğe giren yeni bir yasanın, önceki yasayı açıkça yürürlükten kaldırdığını belirtmemesine rağmen, getirdiği çelişkili düzenlemelerle önceki yasanın uygulanmasını imkânsız hale getirmesi durumudur.

Yazılı hukukta (mevzuatta) ve örf ve âdet hukukunda somut bir olaya uygulanabilecek hiçbir kuralın bulunmaması halidir. Yargıç bu durumda TMK m.1/2 uyarınca hukuk yaratmak zorundadır.

Yasada yer alması gereken bir düzenlemenin bilinçli ya da bilinçsiz olarak yapılmamış olması durumudur. Örf ve âdet hukukunda da kural yoksa hukuk boşluğuna dönüşür.

Yasada mutlaka bulunması gereken bir konuda olumlu veya olumsuz hiçbir hükmün yorum yoluyla bile çıkarılamaması durumudur. Örneğin tapuya kayıtlı olmayan gayrimenkullerin durumunun kanunda yer almaması.

Yasadaki kuralın sözünün çok geniş olması nedeniyle tipik durumun düzenlenmiş fakat somut olayın özelliklerine uygun istisnanın yer almamış olması durumudur. TMK m.2/2 dayanağıyla menfaat dengesi gözetilerek doldurulur.

Karar alıcılara ve yargıçlara hukuk kurallarının uygulanmasında ve yorumlanmasında tanınan esneklik ve karar verme yetkisidir. Hakkaniyet sınırları içinde gerekçeli olarak kullanılmalıdır.

Mahkemeler ve yargıçlar tarafından somut bir uyuşmazlığın çözümü sürecinde yasaların anlamının ortaya çıkarılması faaliyetidir. Yasaları devingen hale getirir.

Bir hukuk kuralının sözcük anlamlarını, dilbilgisi kurallarını ve cümlenin yapısını esas alarak metnin dışına çıkmadan yapılan yorum yöntemidir.

Yasa metni ve hazırlık çalışmalarının ötesinde, yasanın konuluş amacını ve dönemin güncel toplumsal gereksinimlerini gözeten günümüzün egemen yorum yöntemidir.

Benzer bir durum için getirilmiş yasal düzenlemenin, hakkında hiç düzenleme bulunmayan benzer bir duruma da uygulanmasıdır. Örneğin iğrenç soyadı yasağının öz adlar için de kıyasen uygulanması.

Çoğun içinde azın da bulunacağı mantık ilkesidir. Örneğin bir arazi maliki arazisindeki zarar veren hayvanı öldürebiliyorsa, evleviyetle yaralama yetkisine de sahiptir.

Tarafların iradeleriyle değiştiremeyeceği, kamu düzenini ve genel ahlakı korumak amacıyla konulmuş zorunlu kurallardır. Aykırı işlemler kesin hükümsüzdür.

Tarafların sözleşmelerinde açıkça düzenlemedikleri hususlarda boşluk doldurucu işlev gören kurallardır. Taraflar aksini kararlaştırabilir.