Ünite 7: Toplumsal Değişme ve Toplumsal Hareketlilik — Önemli Kavramlar

Bireylerin veya grupların toplumsal tabakalaşma sistemi içindeki farklı statüler, konumlar veya sınıflar arasındaki geçişleridir. Örneğin, bir fabrika işçisinin üniversite eğitimi alarak mühendis olması dikey toplumsal hareketliliktir.

Bireyin toplumsal sınıfında veya yaşam düzeyinde belirgin bir değişiklik yaratmayan, aynı düzeydeki benzer statüler veya coğrafi alanlar arasındaki geçişidir. Bir şirketteki muhasebecinin başka bir şirkete aynı maaşla geçmesi buna örnektir.

Bireyin veya grubun toplumsal tabakalaşma hiyerarşisinde bir sınıftan diğerine, yukarı veya aşağı yönde geçiş yapmasıdır. Bir iş insanının iflas ederek alt sınıfa gerilemesi aşağı doğru dikey hareketliliktir.

Değerlerden arınmış bir kavram olarak, toplumsal yapıyı, kurumları, ilişkileri, normları ve değerleri zaman içinde dönüştüren her türlü farklılaşma sürecidir. Sanayileşmeyle birlikte geniş aile yapısının çekirdek aileye dönüşmesi bir toplumsal değişmedir.

William F. Ogburn tarafından geliştirilen, maddi kültürdeki (teknoloji, makineler) hızlı değişimlere, manevi kültürün (normlar, değerler, yasalar) aynı hızda ayak uyduramaması durumudur. İnternet teknolojisinin yaygınlaşmasına rağmen siber suçlarla ilgili yasal düzenlemelerin geç yapılması bu duruma örnektir.

İbn Haldun'un toplumsal değişme kuramının merkezinde yer alan, göçebe toplulukları bir arada tutan, ortak savunma ve saldırı gücü sağlayan güçlü grup dayanışması ve kan bağı duygusudur. Bedevi toplulukların şehirleri fethederek devlet kurmasını sağlayan temel güçtür.

Herbert Spencer ve daha sonra yapısal-işlevselciler tarafından kullanılan, toplumun gelişmesi sürecinde tek bir kurumun yerine getirdiği işlevlerin zamanla bölünerek uzmanlaşmış yeni kurumlar tarafından üstlenilmesidir. Eskiden ailenin üstlendiği eğitim işlevini günümüzde okulların üstlenmesi buna örnektir.

Emile Durkheim tarafından ortaya atılan, toplumsal normların, kuralların ve sınırların aşınması veya belirsizleşmesi sonucu bireylerin rehbersiz kalması ve toplumsal düzensizlik hissi yaşaması durumudur. Hızlı ekonomik krizlerde veya devrimlerde normların sarsılmasıyla ortaya çıkar.

Howard Becker ve sembolik etkileşimciler tarafından geliştirilen, bir davranışın veya kişinin otorite konumundakiler tarafından 'sapkın' veya 'suçlu' olarak tanımlanması ve bu tanımın kişinin birincil kimliği haline getirilmesi sürecidir. Sabıkalı birinin iş bulamayarak tekrar suça yönelmesi bu sürecin sonucudur.

Sol Gerçekçiler tarafından kullanılan, bireyin veya grubun kendi durumunu referans aldığı diğer gruplarla karşılaştırarak kendini haksız yere mahrum, dışlanmış ve geride kalmış hissetmesi durumudur. Bu duygu, mutlak yoksulluktan ziyade suça yönelten temel motivasyonlardan biridir.

Sağ Gerçekçi kriminoloji yaklaşımının savunduğu, polisin ve adli makamların en küçük düzensizlik, vandalizm veya sokak suçuna bile en ağır yasal yaptırımları uygulayarak tavizsiz bir kontrol mekanizması yürütmesidir. Metro istasyonlarındaki küçük tahribatların hemen cezalandırılması buna örnektir.

Erving Goffman'ın tanımladığı, hapishaneler, akıl hastaneleri veya kışlalar gibi bireylerin dış dünyadan yalıtılarak günün her anının tek bir otorite altında, katı kurallarla ve tek tip kıyafetlerle kontrol edildiği kurumlardır. Bu kurumlar bireyin eski kimliğini yıkarak kurumsal kimliği dayatır.

Edwin Sutherland tarafından geliştirilen, suç ve şiddet davranışlarının biyolojik olarak aktarılmadığını, aksine bireyin yakın ilişkide bulunduğu arkadaş grupları ve alt-kültür ortamlarında etkileşim yoluyla öğrenildiğini savunan kavramdır. Bir gencin çeteye katılarak hırsızlık tekniklerini öğrenmesi buna örnektir.

Vilfredo Pareto'nun toplumsal değişme kuramı olup, iktidarı elinde tutan yönetici seçkinlerin zamanla enerjilerini kaybetmesi ve alt tabakalardan gelen hırslı, yetenekli yeni seçkin adayları tarafından barışçıl veya devrimci yollarla yerlerinden edilmesi sürecidir.

Mübeccel Belik Kıray tarafından geliştirilen, hızlı toplumsal değişme dönemlerinde ortaya çıkan uyumsuzlukları, gerilimleri ve çatışmaları yumuşatarak toplumsal yapının çözülmesini engelleyen geçici mekanizmalardır. Kırdan kente göç edenlerin kurduğu hemşehri dernekleri bu kurumlara örnektir.

Everett E. Hagen'in kuramında yer alan, geleneksel toplumun otoriter yapısının sarsılması ve statü kaybı yaşanması sürecinde, aile içi ilişkilerin değişmesiyle çocuklarda gelişen, yenilikçi, sorun çözücü ve ekonomik büyümeyi tetikleyen kişilik yapısıdır.

William F. Ogburn'un kuramında, toplumun ürettiği her türlü teknoloji, araç-gereç, bina, makine ve fiziksel nesneleri kapsayan, manevi kültüre kıyasla çok daha hızlı değişen kültürel boyuttur. Fabrikalar ve bilgisayarlar maddi kültürün parçasıdır.

Ogburn'un kuramında, toplumun inançları, değerleri, normları, yasaları, aile yapısı ve ahlak kuralları gibi soyut unsurları içeren ve maddi kültürdeki hızlı değişimlere karşı direnç göstererek daha yavaş değişen kültürel boyuttur.

Edwin Lemert'in geliştirdiği, bireyin toplumsal normları ilk kez veya geçici olarak ihlal etmesi, ancak bu eylemin henüz toplum tarafından fark edilip bireyin kimliğine yapıştırılmaması durumudur. Bir gencin yakalanmadan yaptığı küçük bir kaçamak buna örnektir.

Edwin Lemert'in kuramında, bireyin yaptığı sapkın eylemin toplum tarafından fark edilmesi, etiketlenmesi ve bireyin bu etiketi benimseyerek yaşamını ve kimliğini bu sapkın rol etrafında yeniden organize etmesi sürecidir.

Robert K. Merton'ın anomi tipolojisinde, toplumun sunduğu maddi başarı hedeflerini de bu hedeflere ulaşmak için belirlenen meşru araçları (çalışmak, eğitim almak) da kabul eden, toplumun çoğunluğunu oluşturan uyumlu insan tipidir.

Merton'ın tipolojisinde, toplumun maddi başarı hedeflerini tamamen benimseyen ancak bu hedeflere ulaşmak için sunulan meşru araçları yetersiz bulup yasa dışı veya meşru olmayan yolları (hırsızlık, dolandırıcılık) tercih eden suçlu tipidir.

Merton'ın tipolojisinde, toplumun büyük başarı hedeflerine olan inançlarını yitirmiş olmalarına rağmen, sırf alışkanlıktan veya ceza korkusundan dolayı kurallara ve meşru araçlara katı bir şekilde uymaya devam eden insan tipidir.

Merton'ın tipolojisinde, hem toplumun sunduğu başarı hedeflerini hem de bu hedeflere ulaşmak için belirlenen meşru araçları tamamen reddeden, kendilerini sistemin dışına iten insan tipidir. Evsizler veya uyuşturucu bağımlıları bu gruptadır.

Merton'ın tipolojisinde, mevcut toplumsal hedefleri ve araçları tamamen reddetmekle kalmayıp, toplumsal sistemi kökten değiştirerek bunların yerine yeni değerler ve yeni araçlar koymak isteyen devrimci veya radikal siyasal gruplardır.