← Ünite 3
Yaşlılık ve Sosyal Hizmet

Ünite 3: Tarihsel Süreçte Yaşlılık

Neanderthallerin Yaşam Süresi
Paleolitik dönemde çevre şartlarının zorluğu nedeniyle Avrupa'da yaşamış olan Neanderthallerin ortalama yaşam süresinin sadece 29,4 yıl olduğu bilimsel çalışmalarla tespit edilmiştir.
Neolitik Dönem Nüfus Patlaması
Yerleşik hayata geçiş ve buğdayın saklanıp ekilmesiyle dünya nüfus artış hızı yüzyılda %0,001'den tarımsal yaşamın etkisiyle %2,6'ya yükselmiştir.
19. Yüzyıl Nüfus Artışı
Sanayileşmenin etkisiyle 19. yüzyılda dünya nüfus artış hızı %42,5'e ulaşmış, takip eden yüzyılda ise her 35 yılda bir dünya nüfusunun bir kat arttığı görülmüştür.
2015 Yılı Dünya Nüfusu
Birleşmiş Milletler Nüfus Bölümü'nün 2015 yılı revizyon verilerine göre dünya nüfusu 7,349 milyar olarak kayıtlara geçmiş ve hızla yaşlanma eğilimine girmiştir.

Anahtar Kavramlar

PaleodemografiArkeolojik kazılar sonucu elde edilen bulgulara dayanarak ilkel çağlardaki toplumların yaşam sürelerini, yaş ve cinsiyet dağılımlarını, ölüm oranlarını ve beslenme şartlarını inceleyen bilim dalıdır.
DemografiNüfusun yapısını, özelliklerini, yerleşim durumunu, hareketlerini (doğum, ölüm, göç) ve bu özelliklerde meydana gelen değişimleri istatistiksel olarak inceleyen bilim dalıdır.
Geleneksel ToplumTarıma dayalı ekonomik işleyişin, düşük okuma yazma oranının, geniş aile yapısının ve geleneklere dayalı yönetim biçiminin egemen olduğu durağan toplum yapısıdır.
Modern ToplumEndüstrileşme, kentleşme, yüksek okuma yazma oranı, iş bölümü, uzmanlaşma ve demokratikleşme ile karakterize edilen dinamik toplum yapısıdır.
NasihatnameSelçuklu ve Osmanlı dönemlerinde gençlere, çocuklara veya topluma ahlaki, sosyal ve dini öğütler vermek amacıyla yazılmış, yaşlılara saygıyı da öğütleyen edebi eserlerdir.
Kabusname1083 yılında Keykavüs tarafından yazılan ve Mercimek Ahmet tarafından Türkçeye çevrilen, yaşlılara hürmet etmeyi ve onlarla konuşurken saygılı olmayı öğütleyen ünlü nasihatnamedir.
Lütfiyye1791 yılında Sümbülzade Vehbi tarafından kaleme alınan, çocuklara ve gençlere yaşlıları hor görmemeyi ve onlara yardım etmeyi öğütleyen manzum nasihatnamedir.
Geçiş İnsanlarıKöyden kente göç ettikten sonra ne tam anlamıyla kentli ne de köylü olabilen, iki kültür arasında sıkışıp kimlik sorunları yaşayan nüfus grubudur.
Enformel İlişki AğlarıResmi olmayan, akrabalık, hemşericilik ve komşuluk ilişkilerine dayanan, geleneksel toplumlarda sosyal koruma ve yardımlaşma işlevi gören gayriresmi bağlardır.
Kurum BakımıYaşlı, engelli veya kimsesiz bireylerin huzurevi, bakım evi gibi resmi veya özel sosyal hizmet kuruluşlarında yatılı olarak barındırılması ve bakılması hizmetidir.
Alternatif Bakım ModelleriGeleneksel kurum bakımı (huzurevi) dışında geliştirilen, yaşlının kendi evinde veya gündüzlü bakım merkezlerinde desteklenmesini hedefleyen modern sosyal hizmet yaklaşımlarıdır.
Kolektif PaylaşımYaghanlar ve Aleutlar gibi ilkel toplumlarda görülen, elde edilen yiyecek ve kaynakların tüm toplum üyeleri arasında ortaklaşa bölüşülmesi esasına dayanan sistemdir.
Gerontoloji (Yaşlılık Bilimi)Yaşlanmanın biyolojik, psikolojik, sosyal ve ekonomik boyutlarını tarihsel ve güncel veriler ışığında inceleyen disiplinler arası bilim dalıdır.
Kuşaklararası ÇatışmaHızlı toplumsal değişim sürecinde, farklı dönemlerde doğup büyüyen genç ve yaşlı kuşakların değer yargıları, yaşam tarzları ve beklentileri arasında ortaya çıkan uyumsuzluktur.
Sosyal GüvenlikBireylerin hastalık, yaşlılık, iş kazası gibi riskler karşısında gelir kayıplarını önlemek amacıyla devlet tarafından güvence altına alınması sistemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Gelecek Nüfus Öngörüleri

Birleşmiş Milletler tahminlerine göre dünya nüfusunun 2030 yılında 8,501 milyara, 2050 yılında 9,725 milyara ve 2100 yılında ise 11,213 milyara ulaşması beklenmektedir.

Yaşlı Nüfusun Coğrafi Dağılımı

Dünya genelinde hızla artmakta olan yaşlı nüfusun yaklaşık %80'inin gelişmekte olan ülkelerde yaşadığı ve bu ülkelerin de hızla yaşlandığı tespit edilmiştir.

Dinkaların Yaşarken Gömme Adeti

Fiji adaları ve Sudan'ın güneyinde yaşayan Dinkalar, güçsüzlük belirtisi gösteren yaşlılarını, topluluğun yaşam enerjisi sönmesin diye törenle canlı canlı toprağa gömerlerdi.

Calinomeroların Sırıkla Boğma Yöntemi

Kaliforniya'da yaşayan Calinomerolar, ormandan palamut ve odun sepetini doldurup getiremeyen yaşlı babalarını, boğazına koydukları bir sırığın üzerine oturarak boğarlardı.

Türkiye'de Kentleşme Oranı

Türkiye'de 1950'li yıllarda nüfusun sadece 5'te 1'i kentlerde yaşarken, günümüzde bu oran hızlı göç dalgaları neticesinde %75'in üzerine çıkmıştır.

İlk Devlet Aile Araştırması

Türkiye'de aile yapısını anlamaya yönelik ilk kapsamlı 'Türk Aile Yapısı' araştırması, 1987 yılında Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) tarafından gerçekleştirilmiştir.

Türkiye'de Yaşlıların Bakım Tercihi

Türkiye'deki yaşlıların %99'u, huzurevi gibi kurum bakımları yerine, geleneksel değerlerini korumak adına kendi evlerinde veya çocuklarının yanında bakılmayı tercih etmektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Paleodemografi ve Demografi ayrımına dikkat edin; paleodemografi yazılı tarih öncesi ilkel çağları incelerken, demografi günümüz nüfus yapılarını inceler.
  • İlkel toplumlarda yaşlıya yönelik tutumların coğrafi ve ekonomik şartlara (göçebelik, kıtlık) göre değiştiğini unutmayın; yerleşik hayata geçiş yaşlıların statüsünü yükseltmiştir.
  • Dinkalar, Koryaklar ve Calinomeroların yaşlılarına 'kötü davranan/öldüren' topluluklar olduğunu, Yaghanlar, Aleutlar ve Arandaların ise 'iyi davranan' topluluklar olduğunu mutlaka ezberleyin.
  • Kabusname (1083) ve Lütfiyye (1791) eserlerinin Türk-İslam tarihindeki yaşlılara yönelik nasihat içerikli ilk önemli yazılı kaynaklar olduğunu unutmayın.
  • Türkiye'de aile yapısındaki kırılma noktasının 1950'li yıllardaki sanayileşme ve kentleşme süreci olduğunu, ilk resmi aile araştırmasının ise 1987'de DPT tarafından yapıldığını aklınızda tutun.