Ana Sayfa » İstanbul Üniversitesi AUZEF » Sosyoloji Lisans Programı » Türkiye’nin Toplumsal Yapısı
← Ünite 11

Ünite 11: Türkiye’de Toplumsal Cinsiyet ve Aile — Önemli Kavramlar

Toplumsal Cinsiyet (Gender)
Kadınlık ve erkeklik rollerinin doğuştan getirilen biyolojik farklılıklara değil, tarihsel ve toplumsal olarak kurgulanan kodlara dayandığını ifade eden kavramdır. Örneğin, çocuk bakımının doğası gereği kadına ait olduğu inancı biyolojik değil, toplumsal cinsiyet kurgusunun bir sonucudur.
Biyolojik Cinsiyet (Sex)
İnsanların doğuştan sahip olduğu anatomik ve fizyolojik cinsiyet özelliklerini ifade eder. Toplumsal cinsiyet kavramından farklı olarak kültürel ve tarihsel değişimlere uğramayan maddi ve somut temeli belirtir.
Patriarka (Ataerkil Düzen)
Kadınlar ve erkekler arasındaki ilişkilerin asimetrik ve hiyerarşik olduğu, erkeklerin bu hiyerarşide üstün taraf kabul edildiği toplumsal düzen biçimidir. Örneğin, dünya mülkiyetinin çok büyük kısmının erkeklerin elinde olması patriarkal yapının somut bir yansımasıdır.
Ev İçi Emek
İnsanların bakımı ile ilgili olan ve aile içinde karşılıksız olarak yapılan tüm ev işlerini kapsayan emek türüdür. Toplumu her gün yeniden üretmesine rağmen ev içi emek önemsizleştirilmiş ve görünmez kılınmıştır.
Sufraget Hareketi
Batı’da 19. yüzyılda kadınlar için genel oy hakkı ve siyasi eşitlik talep eden kadınların yürüttüğü mücadele hareketidir. Bu hareket zorlu kazanımlarla Batı’da kadınların seçme hakkı elde etmesini sağlamıştır.
Tevhidi Tedrisat Kanunu
Türkiye’de 1924 yılında eğitim ve öğretimi tek sistem altında toplayarak kadınlara erkeklerle eşit eğitim imkânları sağlayan devrim kanunudur. Cumhuriyet döneminin en önemli eğitim reformlarından biridir.
Türk Medeni Kanunu
1926 yılında İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak çıkarılan ve çok eşliliği yasaklayarak boşanma, velayet, miras gibi konularda kadın ile erkek eşitliğini yasal güvence altına alan kanundur. Ancak metne göre 'erkek evlilik birliğinin başkanıdır' gibi cinsiyetçi hükümler de barındırmıştır.
SponsorluReklam Alanı · 300 × 250
Özcülük (Essentialism)
Şeylerin, toplumsal rollerin ve kavramların değişmez ve özde nitelikler taşıdığını varsayan yaklaşımdır. Toplumsal cinsiyet çalışmaları, cinsiyet rollerinin doğal ve değişmez olduğunu savunan bu özcü yaklaşımın karşısında yer alır.
Erkeklik Çalışmaları
Toplumsal cinsiyet çalışmaları kapsamında erkeklikle birleştirilen pratik ve kodları, erkekler üzerindeki patriarkal baskıları ve rollerin kurgulanma biçimlerini ele alan yükselen bir akademik çalışma alanıdır.
Bağımsız Kadın Hareketi (Feminist Hareket)
1980 12 Eylül askeri darbesinden sonra, sol örgütlerin bıraktığı politik boşlukta ve cinsiyet kalıplarını reddederek kadınların kendi adlarına örgütlendikleri siyasal ve toplumsal harekettir.
Türban / Başörtüsü Sorunu
Üniversite öğrencilerinin geleneksel örtünme tarzından farklılaşan ve 1980 sonrasında laiklik ile dinsel özgürlük tartışmalarının merkezine oturarak Türkiye’de derin kutuplaşmalara yol açan siyasal meseledir.
Çocuk Gelinler (Erken Yaşta Evlilik)
18 yaş altındaki bireylerin, çoğunlukla aile baskısıyla ve özgür iradeleri olmaksızın evliliğe zorlanmasıdır. Türkiye'de özellikle Doğu ve Güneydoğu bölgelerinde yaygın olan önemli bir çocuk hakları ihlalidir.
Erkeklik Krizi
Neo-liberal politikalar, işsizlik ve göç gibi etkenlerle erkeklerin 'ailesini geçindirme' rolünü yerine getirememesi ve kadınların geleneksel rolleri reddetmesi sonucunda erkeklerin yaşadığı rol sarsılması ve bunu şiddetle telafi etme eğilimidir.
CEDAW (Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi)
Türkiye’nin ulusal mevzuatına aktarmayı ve politikalar geliştirmeyi taahhüt ettiği, Birleşmiş Milletler bünyesindeki kadın-erkek eşitliği temel sözleşmesidir.
SponsorluReklam Alanı · 300 × 250
Görücü Usulü Evlilik
Eşlerin kendi iradelerinden ziyade ailelerin kararı ve çabasıyla gerçekleşen evlilik biçimidir. Türkiye’de son yıllarda oranları %1-2 seviyelerine düşerek yerini bireysel tercihlere bırakmıştır.
Çekirdek Aile
Anne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşan aile tipidir. Türkiye’de hane halkı yapısında %80.7 oranıyla açık ara önde olan aile biçimidir; ancak Batı’daki izole çekirdek ailelerden farklı olarak üst kuşaklarla yoğun dayanışma içindedir.
Geniş Aile
Üç kuşağın bir arada aynı evde yaşadığı aile tipidir. Türkiye’de sanılanın aksine oranı oldukça düşüktür (%13 civarındadır).
Kaba Boşanma Hızı
Bin nüfus başına düşen boşanma sayısını gösteren demografik ölçüttür. Türkiye’de boşanma hızı son yıllarda artış göstermesine rağmen hâlen birçok Batı ülkesinin gerisindedir.
Mor İğne Kampanyası
1989 yılında Türkiye’de feminist hareketin tacize karşı toplumsal farkındalık yaratmak ve ses getirmek amacıyla örgütlediği önemli eylemlerden biridir.
Şevkat-i Nisvan Derneği
Osmanlı döneminde kadınların kurduğu ve toplumsal yaraları sarmak, özellikle kadınların barınma ve geçim sorunlarını gidermek amacıyla faaliyet gösteren yardım derneklerinden biridir.
Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi
2002 yılında yürürlüğe giren yeni Medeni Kanun ile getirilen ve evlilik süresince edinilen mallar üzerinde tapusu kimin üzerine olursa olsun kadına hak tanıyan yasal düzenlemedir.
SponsorluReklam Alanı · 300 × 250
Tek Ebeveynli Aile
Boşanmaların artması ve toplumsal yapının değişmesi sonucunda anne veya babadan yalnızca birinin çocukla birlikte oluşturduğu, geçmişte yaygın olmayan yeni hane tiplerinden biridir.