16-17. yüzyıllarda Anadolu'daki toplumsal kargaşa ve eşkıyalık faaliyetlerine katılan kitleler ile liderler için kullanılan tabir. İsmini 1519'da Tokat'ta isyan eden Bozoklu Şeyh Celal'den alır, ancak zamanla tüm isyancılar için genel bir ad olmuştur.

Bilhassa 16. yüzyılın sonlarına doğru iltizam baskısı, vergiler ve ehl-i örf zulmü yüzünden yerini yurdunu terk edip çiftçiliği ve tarımı bırakan köylülere verilen isimdir. Bu kitleler daha sonra paralı asker veya eşkıya çetelerine katılmıştır.

Osmanlı medreselerinde eğitim gören talebelere (softa) verilen isimdir. 16. yüzyıldaki nüfus artışı ve imaretlerde birikme sonucunda ilmiye teşkilatında iş bulamayan suhteler, çeteler kurarak Anadolu'da yağma ve haraç (cer, nezir) faaliyetlerine karışmışlardır.

Osmanlı kırsal düzeninde devlete ait toprak gelirlerini askerî ve idarî hizmetler karşılığında tevarüs yoluyla çocuklarına aktarma yetkisi olmadan toplama hakkını alan kişidir. Sistem bozulunca tımarlarını kaybeden sipahiler Celalilere katılmıştır.

Osmanlı toplum düzeninde vergi ödemekle mükellef olmayıp yöneticilik zümresinde yer alan askerî sınıfın kolu. Devşirme kökenli idareciler, sancakbeyleri ve mültezimleri kapsar; reaya üzerinde kurdukları baskı Celali isyanlarının tetikleyicilerindendir.

Osmanlılarda devlete ait vergi gelirinin belirli bir bedel karşılığında mültezim adı verilen özel şahıslara devredilmesini ifade eden sistemdir. Mültezimlerin peşinatı çıkarmak için halka yüksek vergiler dayatması köylüyü toprağından etmiştir.

Osmanlılarda devlet hizmetinde kullanılmak veya asker olarak yetiştirilmek amacıyla Osmanlı tebaası gayrimüslim çocukların belirli bir kanun dâhilinde toplanması sistemidir. Bu sistemle gelenlerin idareyi ele alması eski Türkmen sipahilerini dışlamıştır.

Bir Osmanlı paşasının veya vezirinin elinde toplanan, kendi maiyetini beslemek için dilediği kişilere dağıttığı vergi gelirleri ve dirliklerdir. Bu uygulama taşrada tımar bekleyen sipahi çocuklarının önünü kesmiştir.

Osmanlı şehzade mücadelelerinde veya seferlerde hizmete göre günlük para alan (gündelikçi), genellikle Anadolu'nun işsiz güçsüz gençlerinden toplanan tüfekçi savaşçılardır. Şehzade Bayezid bunları ilk kez yaygın olarak kullanmıştır.

16. yüzyıldan itibaren paşa kapılarında veya bağımsız olarak hizmet veren, genellikle tüfekli paralı asker bölükleridir. İşsiz kaldıklarında Celali çetelerinin ana insan kaynağını oluşturmuşlardır.

II. Selim döneminde başıboş grupların halka zarar vermesini engellemek için kadıların gözetiminde, yiğitbaşı emrinde kurulan yerel genç köylü asayiş müfrezeleridir. Zamanla bazıları Celali saflarına geçmiştir.

16. yüzyılın son çeyreğinden itibaren dünyada ve Osmanlı topraklarında görülen küresel soğuma olgusu. Kışların acımasız geçmesi, yaz yağmurlarının mahsulü mahvetmesi tarımı vurmuş, kıtlık ve yağma hareketlerini körüklemiştir.

Osmanlı sultanlarının, reayayı (üretici köylüyü) ehl-i örfün zulmüne, yolsuzluklarına ve talancı Celali kitlelerine karşı korumak amacıyla çıkardıkları fermanlardır. I. Süleyman ve III. Mehmed örnekleri ünlüdür.

İslami hukuk ve Osmanlı fetva makamlarına göre, meşru devlet başkanına (sultana) karşı başkaldırma, isyan etme anlamına gelen hukuki ve dini terimdir. Celalilerin eylemleri bu kapsamda değerlendirilmiştir.

Osmanlı devletinde tehlike anında ilan edilen genel seferberlik halidir. Celali isyanları sırasında bu usulle köylüler silahlandırılarak eşkıyaya karşı savaşmaya çağrılmıştır.

Osmanlı'da olağanüstü dönemlerde veya sefer masraflarını karşılamak üzere halktan zorla toplanan ekstra vergi ve aidatlardır. Celalileri teftişe gelen paşaların halktan bu yolla para toplaması köylüyü isyana itmiştir.

Osmanlı devlet teşkilatında görevlilere verilen makam, memuriyet veya unvandır. Celali reislerinin birçoğu (Karayazıcı, Abaza Paşa vb.) talep ettikleri mansıpları alamadıkları veya ellerinden alındığı için başkaldırmışlardır.