Ünite 12: Yunan Dini — Önemli Kavramlar

Yunan dininde doğrudan 'din' kelimesini karşılayan bir sözcük olmamakla birlikte, dinsel ritüelleri eksiksiz yerine getirmeyi ve geleneksel ölçülü davranışlara uymayı ifade eden sofuluk kavramıdır. Metinde Yunanların dini yaşantısını ve pratiklere sadakatini açıklamak için temel bir terim olarak geçer.

Tanrıların insan biçiminde ve insanî karakter özelliklerine sahip olarak tasvir edilmesidir. Yunan tanrıları, insan zaaflarını taşımaları ve onlardan sadece ölümsüzlükleriyle ayrılmaları bakımından sıra dışı bir şekilde antropomorfiktirler.

Kurban edilen hayvanların ciğerlerini okuyarak kehanette bulunma yöntemidir. Mezopotamya ve Etrüsk kökenli bu bilicilik yöntemi, Yakın Doğu etkisiyle Yunan dünyasına da taşınmış ve kurban kâhinleri tarafından uygulanmıştır.

Güçlü kayalar, ağaçlar veya şekilsiz doğal nesneler gibi nesnelere ibadet edilmesini reddeden, bunun yerine antropomorfik bireysel tanrı figürlerini benimseyen dini anlayıştır. Yunanlar anikonik doğa ibadetlerinden kaçınmışlardır.

Yunancada kutsal alan anlamına gelen kelimedir. Bu terimin, Akadçadaki 'sınır işaretçisi veya tapınak platformu' anlamına gelen 'temmenu' kelimesiyle etimolojik bir ilişkisi olduğu kabul edilmektedir.

Kurban törenleri sırasında kurban edilen hayvanların iç organlarına, özellikle de ciğerlerine bakarak kehanette bulunan kurban kâhimidir. Homeros destanlarında bu kişilerin varlığından söz edilmektedir.

Yunan arınma ritüellerinden biri olup 'silme' anlamına gelir. Bu ritüelde temizlenecek kişi çamur ve samanla kaplanır, ardından bu maddelerin vücuttan çıkarılmasıyla arınma sağlanırdı.

Ölen kişilerin ruhlarını yeryüzünden alıp ölüler diyarındaki Hades'e kadar götüren rehber varlıktır. Yunan mitolojisinde bu görevi genellikle tanrı Hermes üstlenmiştir.

Odysseus, Orpheus, Herakles ve Theseus gibi kahramanların yaşayan bir insan olarak yer altı dünyası Hades'e inip geri dönmesini ifade eden mitolojik yolculuktur. Bu yolculuk kahramanın ölümlülüğüyle yüzleşmesini sağlar.

Yunan cenaze törenlerinin ilk aşaması olup, ölen kişinin hane kadınları tarafından yıkanıp kokulandırılarak kumaşa sarılması ve ailenin duaları için teskereye yatırılması sürecidir.

Prothesis aşamasından sonra, cenazenin gece vakti gömüleceği mezar yerine taşınması ve nakledilmesi sürecidir. Bu aşamada aile çeşitli hane eşyalarını da mezara götürürdü.

Yunan cenaze törenlerinin sonunda, defin işlemi tamamlandıktan sonra ölen kişinin hatırasına ailenin evinde verilen cenaze yemeğidir. Bu gelenek Tunç Çağı'ndan Klasik Dönem'e kadar sürmüştür.

Vahşi ve evcilleşmemiş doğanın sakinleri olarak kabul edilen, pınarlarda, mağaralarda ve dağlarda yaşayan dişi doğa tanrısal varlıklarıdır. İnsana güven ve konfor sağladıkları gibi avcılık ve çobanlıkla da ilişkilendirilirler.

Zeus, Hera, Apollon, Artemis, Poseidon, Demeter, Ares, Aphrodite, Hermes, Athena, Hephaistos ve Hestia'dan oluşan, Olympos Dağı'nda ikamet eden on iki ana tanrı ailesidir.

Tunç Çağı Miken uygarlığına ait erken dönem Yunanca yazılı belgeleridir. Bu tabletlerde Athena, Poseidon ve Enyalios gibi klasik Yunan tanrılarının adlarına ve onlara yapılan sunulara rastlanmıştır.

Şubat sonu ile Mart başında Dionysos onuruna kutlanan üç günlük bir festivaldir. Festivalin ikinci gününde ölülerin ruhlarının sokaklarda dolaştığına inanıldığı için bu günler uğursuz sayılmıştır.

Helenistik dönemde siyasi çalkantıların ardından şehirler arası antlaşmalarda ve yazırlarda bir tanrıça olarak ortaya çıkan 'uyum ve birlik' soyut kavramının kişiselleştirilmesidir.

Ölülerin yakılmaksızın doğrudan toprağa, çukur mezarlara gömülmesi uygulamasıdır. Miken ve Helenistik dönemlerde popülaritesi artmıştır.

Ölülerin ateşle yakılması cenaze uygulamasıdır. MÖ 1650-1200 Miken döneminde ve Arkaik dönemde ağırlıklı olarak tercih edilmiştir.