Arap olmayan Müslümanlar için kullanılan bir tabirdir. Emeviler döneminde Horasan ve sınır boylarından İslamiyet'i kabul eden Türk, İranlı ve Berberiler bu sıfatla anılmıştır.
Memlük devlet teşkilatında sultan ve naibü’s-saltana'dan sonra gelen en büyük askeri otoritedir. Sultanın çocuk yaşta olması durumunda devlet yönetimini fiilen eline alabilirdi.
Bugün Şam olarak bilinen, Memlüklerin Suriye bölgesindeki en büyük ve stratejik yerleşim yerlerinden biridir. Tarih boyunca Eyyûbîler ve Memlükler arasında egemenlik mücadelelerine sahne olmuştur.
Sözlük anlamı sahibinin mülkiyetinde olan şey olan bu kelime, terim olarak savaşlarda tutsak edilen veya esir pazarından alınarak özel eğitimle asker yetiştirilen köleleri ifade eder.
Sultan Necmeddin Eyyûb tarafından kurulan, Nil Nehri üzerindeki Ravza Adası'na yerleştirildikleri için bu adı alan ve çoğunluğu Kıpçak Türklerinden oluşan özel muhafız ve askerî birliklerdir.
Abbasi Halifesi Mu’tasım tarafından, Bağdat halkı ile Türk Memlük askerleri arasında çıkan huzursuzlukları gidermek ve Memlüklerin savaşçı özelliklerini korumak amacıyla kurulan yeni askerî şehirdir.
Hz. Peygamber'den sonra gelen Dört Halife dönemini (Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Ali) kapsayan ve ordunun temelini Arap unsurların oluşturduğu devredir.
Maveraünnehir’den gelerek Mısır valisi olan Ahmed b. Tolun tarafından kurulan, ordusunda yoğun olarak Memlük asker bulunduran ilk Mısır merkezli Türk-İslam devletidir.
Abbasi sarayına Memlük olarak giren Muhammed bin Tuğc tarafından 935 yılında Mısır’da kurulan ve ordu yapısında Tolunoğulları'nın Memlük politikasını devam ettiren Türk devletidir.
XIII. yüzyılda Fransa Kralı IX. Louis komutasındaki Haçlı ordularına karşı Bahrî Memlük birliklerinin ve Eyyûbî ordusunun zaferler kazandığı, Haçlıların yenilgiye uğratıldığı kritik savaşlardır.
Sultan Necmeddin Eyyûb’un Türk asıllı eşi olup, sultanın ölümünden sonra Haçlılara karşı direnişi organize eden ve kısa bir süre Mısır'da saltanat süren, ardından İzzeddin Aybek ile evlenen figürdür.
1250 yılında İzzeddin Aybek'in Mısır tahtına çıkmasıyla kurulan, Türk kökenli askeri zümreye dayanan ve Eyyûbî hanedanlığının Mısır'daki varlığına son veren İslam devletidir. İzzeddin Aybek, Nureddin Ali ve Seyfeddin Kutuz gibi sultanlar döneminde Moğol ve Haçlı saldırılarına karşı İslam dünyasını savunmuştur.
Mısır'daki Bahrî Memlük sultanlarının ve ilk dönemlerde Memlük askerlerinin ikamet ettikleri, içerisinde saray, köşkler, cami, medrese, hamam, kışla ve ahırların bulunduğu merkezi yönetim kalesidir.
İkinci sultanlık olarak da bilinen, hiyerarşide sultandan sonra gelen en üst makamdır. Sultanın vekili konumundaki bu kişi büyük yetkilerle donatılmış olup, özellikle çocuk sultanlar döneminde ülke yönetimini fiilen elinde tutmuştur.
Necmeddin Eyyûb'un ve daha sonra İzzeddin Aybek'in eşi olan, Mısır'da Eyyûbî sonras geçiş sürecinde kısa süre yönetimde söz sahibi olan ve iktidar hırsıyla İzzeddin Aybek'i suikast sonucu öldürten kadın hükümdardır.
Memlük ve Eyyûbî devlet geleneklerinde, tahta çıkan çocuk yaştaki sultanların işlerini yürütmekle görevlendirilen ve devletin askeri/siyasi yönetimini fiilen elinde bulunduran en yüksek rütbeli yönetici ve lala unvanıdır.
Halep ve Musul civarında büyük otoriteye sahip olan, Mısır'daki Memlük varlığını kabullenmeyerek onlarla mücadele eden ancak daha sonra Moğol tehlikesi karşısında çaresiz kalarak Hülâgü ve Kutuz arasında denge politikası izlemeye çalışan Suriye Eyyûbî hükümdarıdır.
1251 yılında İzzeddin Aybek ile Suriye Eyyûbî emiri Nâsır Yusuf arasında Mısır hâkimiyeti için yapılan ve İzzeddin Aybek'in galibiyetiyle sonuçlanan şiddetli çatışmanın adıdır.
Bahrî Memlük emirlerinin en nüfuzlularından biri olup, her işe müdahale etmesi ve bir Eyyûbî prensesiyle nişanlanması üzerine Sultan İzzeddin Aybek tarafından tehlikeli görülerek öldürtülen Türk memluk komutandır.
Harizmşahlar hanedanına mensup, Moğollara esir düştükten sonra Aybek tarafından satın alınan, naibü's-saltanalık yaptıktan sonra 1259'da sultan olan ve Ayn Câlut Savaşı'nda Moğolları yenilgiye uğratan büyük devlet adamı ve komutandır.
İzzeddin Aybek'in katledilmesinin ardından 15 yaşında Mısır tahtına çıkarılan, gerçek otoritenin naibü's-saltana Seyfeddin Kutuz'un elinde bulunduğu ve yaklaşık üç yıl saltanat sürdükten sonra hal edilen son dönem genç sultanıdır.
İlhanlılar Devleti'nin kurucusu ve Moğol hükümdarı Mengü Han'ın kardeşidir. 1258'de Bağdat'ı ele geçirerek Abbasi Hilafeti'ni ortadan kaldıran ve Suriye'yi istila eden, ancak Ayn Câlut'ta Memlüklerden ağır bir yenilgi alan komutandır.
Suriye Eyyûbî hükümdarı Nâsır Yusuf tarafından Moğol istilasına karşı Mısır Memlüklerinden destek istemek amacıyla Kahire'ye elçi olarak gönderilen dönemin önemli ve saygın bilim insanlarından biridir.
Hülâgü Han'ın Karakurum'a dönerken Suriye'nin muhafazası ve Mısır seferi için görevlendirdiği Moğol komutandır. Ayn Câlut Savaşı'nda Memlük ordusu karşısında mağlup olmuş ve esir alınarak idam edilmiştir.
Bahrî Memlük emirlerinin en önemlilerinden biri olup, Gazze önlerindeki öncü başarısı, Ayn Câlut'taki sahte ricat taktiği ve dönüş yolunda Sultan Kutuz'u öldürerek Mısır tahtına geçmesiyle tanınan usta komutandır.
1260 yılında Seyfeddin Kutuz ve Baybars komutasındaki Mısır Memlük ordusunun, Ketboğa liderliğindeki Moğol ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattığı, Moğolların batı ilerleyişini durduran ve tarihin akışını değiştiren en önemli Orta Çağ savaşlarından biridir.
Eyyûbî sultanı Necmettin Eyyûb tarafından kurulan ve Nil nehrindeki Roda Adası'nda kalfa olmaları sebebiyle bu adı alan askeri zümredir. Sultan Baybars bu ordu içerisinden yetişmiş ve Memlük devletinin yönetimini ele geçirmiştir.
Sultanlığa bağlı büyük vilayetlerin genel valilerine verilen unvandır. Bulundukları bölgenin güvenliği, asayişi, imarı, adli, idari ve mali tüm işlerinde tam yetkili yöneticilerdir.
Orta Çağ Türk-İslam devletlerinde at üstünde sopalarla oynanan geleneksel bir polo oyunudur. Sultan Baybars'ın bu oyuna son derece düşkün olduğu tarihi kaynaklarda belirtilmektedir.
Sultan Baybars'ın 26 Ekim 1260 tarihinde Kal’atülcebel’de tahta çıkarken kullandığı resmi unvandır. Aynı zamanda basılan sikkelerde ve hutbelerde bu unvan kullanılmıştır.
Altın Ordu ve İlhanlı sahalarından göç ederek Memlük topraklarına gelen Türk ve Moğollar arasındaki hukuki anlaşmazlıklara ve davalara bakmak üzere Baybars döneminde kurulan özel teşkilat ve bu görevi yürüten makamdır.
Sultan Baybars döneminde kurulan, merkezi Kahire ile ülkenin dört bir yanındaki taşra teşkilatları arasında hızlı ve güvenli haberleşmeyi sağlayan gelişmiş posta ve ulak ağıdır.
Mekke ve Medine'nin koruyuculuğu ve hizmetkarlığı anlamına gelen, Mekke Şerifi Ebu Numeyy'in Memlük himayesini kabul etmesiyle Sultan Baybars'ın üstlendiği son derece itibarlı unvandır.
Moğolların 1258'de Bağdat'ı yıkmasından sonra, Sultan Baybars tarafından 1261'de Kahire'de yeniden tesis edilen ancak idari yetkisi olmayıp tamamen simgesel dinî otorite taşıyan halifelik kurumudur.
Müslüman Altın Ordu Hanı Berke Han ile Memlük Sultanı Baybars arasında, ortak düşmanları olan İlhanlı hükümdarı Hülâgü'ye karşı kurulan siyasi ve askeri iş birliğidir.
1250 yılında Fransa Kralı IX. Louis’in Haçlı ordularına karşı Eyyûbî ve Bahrî Memlük kuvvetlerinin (Baybars'ın da katılımıyla) zafer kazandığı önemli Haçlı seferi muharebeleridir.
1260 yılında Memlük ordusunun Moğol ordusunu ağır bir hezimete uğratarak Moğol ilerleyişini ilk kez durdurduğu ve İslam dünyasının kaderini değiştiren tarihi savaştır.
Memlüklülerde tarım gelirlerinin toplanması ve askeri birliklerin finanse edilmesi amacıyla toprakların bölünmüş kısımlara ayrılması sistemidir. 24 birime ayrılan bu arazilerin 4 bölümü sultana, 10 bölümü emirlere ve 10 bölümü ise iktalı askerlere tahsis edilirdi.
Memlük sultanlarının askerler ve emirler arasında paylaştırdığı arazilerin usulsüzce el değiştirmesini önlemek amacıyla görevlendirilen yazım memurları aracılığıyla yapılan arazi tahriri ve tespiti işlemidir.
Sultan Baybars el-Bundukdârî tarafından yetiştirilmiş, onun döneminde devlet kademelerinde ve orduda büyük nüfuz elde etmiş olan sadık Memlük asker grubudur.
Eyyûbî Sultanı Necmeddin Eyyûb’a ait olan ve Seyfeddin Kalavun gibi ilerleyen dönemde Memlük devlet yönetimini ele geçirecek önemli komutan ve emirlerin yetiştiği köklü Memlük grubudur.
Memlük devlet teşkilatında, tahta çıkan genç ve tecrübesiz sultanların yanında devlet idaresini fiilen yürüten, ordu ve siyaset üzerinde en büyük yetkiye sahip olan başkomutan ve vekil makamıdır.
Çerkez asıllı olan ve Sultan Kalavun tarafından Kahire’deki Kal’atülcebel kale burçlarına yerleştirildikleri için bu isimle anılan özel askeri birliklerdir. Kalavun hanedanlığının uzun ömürlü olmasında kilit rol oynamışlardır.
Sultan Hüsameddin Lâçin döneminde gerçekleştirilen ve kendi destekçisi olan Memlükleri kayırıp diğer emirlerin arazi ve gelirlerini daraltan arazi tahriri ve düzenlemesidir.
Sultan Kalavun tarafından Filistin'in Halîl şehrinde inşa ettirilen; laboratuvarları, uzmanlık bölümleri, eczane ve mutfaklarıyla devrin en gelişmiş hastanelerinden biridir.
Memlük devletinde sultanın başkentte bulunmadığı durumlarda veya çocuk sultanların saltanatında vekâleten ülkeyi yöneten en yüksek idari ve askeri makamdır.
İslam devletlerinin egemenliği altında yaşayan, cizye vergisi ödemek karşılığında can ve mal güvenliğine sahip olan gayrimüslim tebaayı ifade eden hukuki ve sosyal terimdir.
Abbasi halifeleri tarafından Memlük sultanlarının iktidarlarını ve meşruiyetlerini tasdik etmek amacıyla gönderilen resmi atama belgesi ve fermanıdır.
Memlük askeri ve idari teşkilatında emir unvanına sahip olan, ordunun ve eyaletlerin yönetimini elinde tutan üst düzey komutanlar zümresidir.
Doğrudan sultanın şahsına bağlı olan, sarayın vemerkezin güvenliğini sağlayan özel ve imtiyazlı muhafız Memlük birlikleridir.
Memlük devletinin komşu devletler veya düşman sınırları üzerindeki stratejik savunma hatlarında bulunan sınır bölgeleri ve uç kaleleridir.
Memlük saray teşkilatında sarayın idari işlerini, maliyesini ve saray görevlilerinin denetimini koordine eden yüksek düzeyli saray memuriyetidir.
Memlük devlet teşkilatında sultanın mutlak vekili konumunda olan, sultanların çocuk veya pasif olduğu dönemlerde ülkeyi fiilen yöneten en üst düzey idari makamdır. Örneğin, ilk dönem sultanlarından Ebubekir ve Alâaddin Küçük dönemlerinde Emir Kûsun bu makamda bulunarak devleti idare etmiştir.
Memlük siyasi tarihinde çocuk sultanların tahta çıktığı dönemlerde güçlü emirlerin sultan üzerindeki vesayetini, baskısını ve idareyi tamamen kendi kontrolleri altında tutmalarını ifade eden bir kavramdır. Örneğin, Zeyneddin II. Şaban, saltanatının ilk yıllarında Emir Yelboğa’nın hacr (vesayet) baskısı altında kalmıştır.
Memlük ordusunun komutanı ve başkumandanı olan, ümera içinde en yüksek askeri ve siyasi yetkilere sahip makamdır. Örneğin, Emir Şeyhu ve Burcî lideri Berkuk bu makama gelerek devlet yönetiminde nihai söz sahibi olmuşlardır.
İslam devletlerinde Müslüman egemenliği altında yaşayan gayrimüslim tebaayı ifade eden bir hukuki statüdür. Metne göre, Salahaddin es-Salih döneminde zimmîlerle ilgili kısıtlayıcı mevzuatlar çıkarılmış, hamamlara girmeleri yasaklanmış ve farklı kıyafetler giyme zorunluluğu getirilmiştir.
Genellikle Çerkez asıllı askerlerden oluşan ve Kahire Kalesi'nin burçlarında kışlalarda barındıkları için bu adla anılan Memlük askeri ve siyasi sınıfıdır. Berkuk'un 1382'de tahta çıkmasıyla Bahrî Memlükler dönemi sona ermiş ve Burcî Memlükleri dönemi başlamıştır.
14. yüzyılda Asya'da başlayıp Mısır ve Avrupa'ya yayılan, 1348 yılında Mısır'da yüz binlerce insanın ölümüne ve ülke ekonomisinin tamamen çökmesine yol açan yıkıcı veba salgınıdır. Bu salgın Nasırüddin Hasan en-Nasır'ın birinci saltanatı döneminde gerçekleşmiştir.
Memlüklerin kuzey sınırında yer alan ve bölgede istikrarsızlık yaratan Ermeni krallığıdır. Bu devlet, 1375 yılında Sultan II. Şaban el-Eşref döneminde ortadan kaldırılarak toprakları Memlük sınırlarına dahil edilmiştir.
Zeyneddin Berke tarafından Türk asıllı Memlüklerden oluşturulmuş özel askeri birlik ve gruptur. Bu birlik, Burcî lideri Berkuk'a karşı isyan etmiş ancak başarılı olamayarak tasfiye edilmiştir.
Memlük devlet sisteminde idari ve askeri yetkilere sahip olan emirler topluluğudur. Sultanların kaderini belirleyen, tahta çıkarma veya indirme yetkisini elinde bulunduran en önemli askeri-siyasi zümredir.
Kahire'de bulunan ve Memlük sultanlarının ikamet ettiği, devletin yönetim merkezi olan ana kaledir. Siyasi darbe ve taht değişiklikleri genellikle bu kalede planlanmış ve gerçekleştirilmiştir.
Bir hükümdarı, sultanı veya halifeyi resmi olarak tahttan indirmek, görevine son vermek anlamına gelen siyasi bir terimdir. Bahrî Memlükler döneminde sultanların sık sık ümeranın kararıyla hal edildiği görülmektedir.
Sultan ve ailesi için yemek pişirilen veya içeceklerin hazırlandığı mutfak ve meşrubathanelerin yönetiminden sorumlu olan, ayrıca herhangi bir zehirlenme riskine karşı sultandan önce onun yemeğini tadan saray görevlisidir. Örneğin Burcî Memlük ileri gelenlerinden Baybars el-Çaşngir, bu görevde yükselerek daha sonra sultan olmuştur.
Hükümdarın resmî yazışmaları ve fermanları sırasında hokkasını tutan, bir nevi genel sekreter ve protokol memuru olarak sarayda görev yapan üst düzey idari memurdur. Örneğin Taştimur ed-Devâdar, sürgüne gönderilmiş olan Burcî Memlüklerin Kahire'ye geri getirilmesinde büyük gayretler sarf etmiştir.
Bahrî Memlük sultanı Seyfeddin Kalavun tarafından Karadeniz limanlarındaki esir pazarlarından satın alınarak Kahire’deki Kal’atülcebel’in burçlarına yerleştirilen Çerkez asıllı askerî ve siyasi sınıftır. Bu grup, zamanla güçlenerek Mısır ve Suriye'de Bahrî Memlük hâkimiyetine son vermiş ve 1517'ye kadar sürecek olan Burcî Memlük Sultanlığı'nı kurmuştur.
Genellikle Türk asıllı memlüklerden oluşan ve Mısır’da Eyyûbîler hanedanlığının otoritesine son vererek Memlük Devleti’ni kuran ilk askerî ve siyasi sınıftır. Merkezleri Nil nehri üzerindeki Roda adası olduğu için bu ismi almışlar, ancak zamanla Çerkez asıllı Burcî Memlüklerin yükselişiyle iktidarı kaybetmişlerdir.
Memlük Devleti'nde başkumandanlık ve ordu komutanlığı görevini yürüten, çocuk yaşta tahta çıkan sultanlar döneminde ise devlet yönetimini fiilen elinde bulunduran en yüksek siyasi ve askerî makamdır. Örneğin Aytemüş ve Yelboğa gibi isimler bu makamda bulunarak devlet yönetimini yönlendirmiştir.
Memlük askeri teşkilatında kendine ait askeri bando (tablhane) bulundurma hakkına ve belirli bir askerî birliğin komutanlığına sahip olan orta düzey emirilik rütbesidir. Örneğin Sultan Berkuk, gençliğinde bu rütbeye getirilerek devlet kademelerinde yükselmeye başlamıştır.
Memlük ordusunda emrinde yüz süvari asker bulunduran ve idari/askeri hiyerarşide önemli bir konuma sahip olan yüksek rütbeli emir unvanıdır. Sultan Berkuk, Alâaddin Ali el-Mansur döneminde bu rütbeye yükselmiştir.
Osmanlı Devleti'nde Yıldırım Bayezid'in Timur'a Ankara Savaşı'nda yenilmesinin ardından oğulları arasında taht kavgalarıyla geçen ve siyasi birliğin bozulduğu dönemi ifade eder. Timur, Suriye seferini tamamladıktan sonra Osmanlılar üzerine yürüyerek onlara bu dönemi yaşatmıştır.
İlhanlıların yıkılmasından sonra Irak ve Azerbaycan bölgesinde hüküm süren, Timur'un istilaları karşısında Memlüklere sığınarak Memlüklerle ittifak kuran bir Türk-Moğol hanedanlığıdır. Celayirli hükümdarı Ahmed, Timur'dan kaçarak Sultan Berkuk'a sığınmıştır.
Deşt-i Kipçak bölgesinde kurulan ve Timur Devleti ile sürekli mücadele hâlinde olan Türk-Moğol devletidir. Memlük sultanı Berkuk, ortak düşman olarak gördükleri Timur'a karşı Altın Ordu hükümdarı Toktamış Han ile güçlü siyasi ve dostane ilişkiler kurmuştur.
Doğu Anadolu, Azerbaycan ve Irak bölgesinde hüküm süren ve Memlüklerle zaman zaman siyasi ilişkiler, bazen de sınır çatışmaları yaşayan Türkmen devletidir. Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf, Memlük sınırlarına saldırarak Antep ve Birecik şehirlerini tahrip etmiştir.
Maraş, Elbistan ve çevresinde hüküm süren, Güneydoğu Anadolu'daki stratejik konumu nedeniyle Memlükler ve Osmanlılar arasında rekabet konusu olan bir Türkmen beyliğidir. Sultan Şeyh Müeyyed, Dulkadıroğullarının Osmanlılarla yakınlaşmasından endişelenerek bu bölgeye sefer düzenlemiştir.
Orta Anadolu'da Konya ve Karaman merkezli kurulan, Memlüklerin Suriye ve Çukurova'daki hâkimiyet alanlarıyla (Tarsus gibi) sınır komutanı olan ve zaman zaman Memlüklerle mücadele eden güçlü bir Anadolu beyliğidir. Sultan Şeyh Müeyyed döneminde Tarsus'u ele geçirdikleri için Memlük seferine maruz kalmışlardır.
Memlük merkez teşkilatında naibü’s-saltana ve atabekü’l-asâkirden sonra gelen en önemli yönetim pozisyonlarından biridir. Görevi, hükümdarla görüşmek isteyenleri protokol kurallarına göre huzura çıkarmak, askerî işlemleri kontrol etmek ve askerler arasındaki ihtilafları çözmektir; örneğin Hoşkadem bu makamı yürütmüştür.
Memlük saray teşkilatında sultanın mühürdar veya nişancısı konumunda olan, resmî yazışmaları ve evrak işlerini yürüten üst düzey devlet görevlisidir. Sultan Tatar, hapisten çıkardığı Barsbay'ı bu göreve getirerek devlet yönetiminde önünü açmıştır.
Memlük devlet teşkilatında başkumandan veya başkomutan anlamına gelen, ordu komutanlarının en üstünde yer alan ve sultanın ardından devletin en güçlü askerî yetkilisidir. Seyfeddin Çakmak, Seyfeddin İnal ve Kayıtbay gibi pek çok sultan tahta çıkmadan önce bu makamda bulunmuştur.
Dönemteki Eşref unvanlı sultanlara bağlı olan veya o dönemde yetişen Memlük askerî zümresidir; örneğin Seyfeddin İnal'ın ölümü sonrasında oğulları Ahmed'i desteklemiş veya Dımeşk naibi Cânim'i başa geçirmek istemişlerdir.
Sultan ez-Zahir unvanını taşıyan (özellikle Çakmak gibi) sultanlara bağlı olan köle ve askerî zümredir. Eşrefiyye Memlüklerinin saltanat müdahalelerine karşı çıkarak Hoşkadem'in sultan ilan edilmesinde kilit rol oynamışlardır.
Memlük askeri hiyerarşisinde orta düzey emirler için kullanılan ve kendisine ait resmi müzik takımı (tablhane) bulundurma hakkına sahip olan komutanlık rütbesidir. Kayıtbay, Sultan Hoşkadem döneminde bu rütbeye yükseltilmiştir.
Devletin veya hükümdarın, borç, suç veya ekonomik kriz gibi gerekçelerle zengin kişilerin mallarına ve servetine zorla el koyması uygulamasıdır. Sultan Kayıtbay, son yıllarındaki derin ekonomik kriz ve savaş harcamaları nedeniyle zenginlerin malını bu yolla almak zorunda kalmıştır.
Memlük sultanının başkentte veya eyaletlerde (örneğin Trablusşam, Dımeşk gibi) vekili sıfatıyla hareket eden en yüksek idari ve askeri yöneticidir. Barsbay, sultan olmadan önce Trablusşam naipliği görevini yürütmüştür.
Memlük sultanı Kayıtbay tarafından Kahire'de yaptırılan ve içinde kendi türbesinin de bulunduğu, İslam mimarisinin en zarif örneklerinden biri kabul edilen ünlü mimari kompleksidir. Sadece Memlük sanatının değil, dünya mimarlık tarihinin de başyapıtlarındandır.
Akdeniz'de korsanlık faaliyetleri yürüterek Mısır ve Suriye kıyılarına, ticaret gemilerine ve hacılara tacizlerde bulunan Haçlı şövalye tarikatıdır. Sultan Çakmak döneminde üzerlerine seferler düzenlenmiş ve sonrasında barış akdedilmiştir.
Güney ve Güneydoğu Anadolu'da varlık gösteren, Osmanlılar ile Memlükler arasında sürekli bir hâkimiyet ve himaye mücadelesine sebep olan Türk beyliğidir. Şehsuvar Bey ve Alâüddevle Bozkurt gibi liderlerin kimin tarafından desteklendiği iki devlet arasında savaşlara yol açmıştır.
Sultan Memlüklerinin komutanına verilen addır. Görevi bu askerlerin eğitimi, yetiştirilmesi, terfi işlemleri ve aralarındaki anlaşmazlıkları çözmektir; örneğin Kansuh el-Gavrî bu makama getirilmiştir.
Askerî sınıfın müstakil gelir kaynaklarını oluşturan toprak sistemidir. İktalı askerler bu arazileri işletip gelirleriyle asker yetiştirir ve savaş zamanı orduya katılırdi, ancak zamanla bozulmuştur.
Padişah veya sultan seferdeyken başkentte sükûneti sağlamak ve muhtemel ayaklanmaları önlemek üzere geride bırakılan vekil yöneticidir; Kansuh el-Gavrî sefere çıkarken yeğeni Tumanbay'ı bu makama getirmiştir.
Hindistan'dan başlayıp Mısır ve Suriye üzerinden Avrupa'ya uzanan tarihi ticaret yoludur. Portekizlilerin Ümit Burnu'nu keşfetmesiyle Memlüklerin kontrolündeki bu yol işlevini yitirmiştir.
Devletin, zengin ailelerin veya ölen kişilerin mal varlıklarına, miraslarına hazine adına el koyması uygulamasıdır. Memlükler son dönem ekonomik bunalımları aşmak için bu yönteme başvurmuştur.
Afrika'nın güney ucunda yer alan ve Müslüman rehber İbn-i Macid öncülüğünde Vasco de Gama tarafından keşfedilen alternatif deniz ticaret yoludur. Bu keşif Memlük ekonomisini bitirmiştir.
Memlük devlet teşkilatında sultanın mühürdarlığını ve yazışmalarını idare eden yüksek bürokratik ve askeri makamdır; Kansuh el-Gavrî ve Tumanbay bu görevde bulunmuşlardır.
Memlük sarayında hazinenin yönetiminden sorumlu en üst düzey yetkili makamdır. Sultan Kansuh Ebu Said tahta çıkmadan önce bu unvanı taşımaktaydı.
Yönetimin babadan oğula veya aynı hanedanın üyelerine irsi olarak geçmesi kaidesidir. Memlükler bu kurala çok az riayet etmiş, bu yüzden sık sık taht kavgaları yaşanmıştır.
Top ve tüfek gibi dönemin kara savaşlarında devrim yaratan silahlardır. Memlükler bu teknolojiyi başta küçümseyip ok ve kılıçta ısrar ettikleri için Osmanlılar karşısında yenilmişlerdir.
Burcî Memlük Sultanlığı'nı oluşturan ve genellikle Çerkez diyarından esir olarak getirilip askerî ocaklarda yetiştirilen yönetici askeri sınıftır; Kansuh el-Gavrî de bu kökenden gelmektedir.
1508 yılında Hindistan'ın Şaul limanında Memlük donanmasının Portekizlilere karşı kazandığı, ancak sonrasında Portekizlilerin misilleme yaparak Mısır donanmasına ağır hasar verdiği deniz savaşıdır.
Memlük sultanlarının coğrafi konumun getirdiği ticari avantajlar ile Moğol ve Haçlı tehditlerine karşı 'İslam bayraktarlığı' yapmak amacıyla geliştirdikleri haricî siyasi ve askerî ilişkiler bütünüdür. Örnek olarak, Doğu-Batı ticaret yollarının güvenliği ve Moğollara karşı kurulan Altın Ordu ittifakı gösterilebilir.
3 Eylül 1260 tarihinde Sultan Kutuz komutasındaki Memlük ordusunun Filistin'de Moğol ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattığı tarihi savaştır. Bu savaş, Moğolların 'yenilmezlik' imajını sarsmış ve Suriye'nin Moğol istilasından kurtarılmasını sağlamıştır.
Sultan Baybars komutasındaki Memlük ordusunun 1277 yılında İlhanlı ordusu ve müttefiklerini hezimete uğrattığı savaştır. Savaş sonucunda Baybars Kayseri'ye kadar ilerlemiş ve halk tarafından sevinçle karşılanmıştır.
1242-1501 yılları arasında Doğu Avrupa'dan Karadeniz'e kadar geniş bir sahada hüküm süren Müslüman Türk devletidir. İlhanlılara karşı ortak düşman politikası izleyen bu devlet, Memlüklere karşı sürekli dostluk ve evlilik yoluyla ittifaklar kurmuştur.
Çerken kökenli memlüklerin iktidara gelmesiyle kurulan ve Sultan Berkuk ile başlayan Memlük hanedanlık dönemidir. Bu dönemde Timur tehlikesine karşı mücadele edilmiş ve nihayetinde Osmanlılar ile yaşanan savaşlarla devlet son bulmuştur.
Başkenti Sîs (Kozan) olan ve Moğol hâkimiyetini tanıyarak Suriye üzerine düzenlenen seferlerde Moğollara askerî destek veren Haçlı yanlısı Hristiyan krallıktır. Memlüklerin sürekli askeri seferleriyle baskı altında tutulmuş ve 1375'te tamamen fethedilmiştir.
Yavuz Sultan Selim ile Memlük Sultanı Kansuh el-Gavrî arasında 24 Ağustos 1516'da gerçekleşen ve Memlük ordusunun ağır bir yenilgiye uğradığı savaştır. Bu savaş, Osmanlıların Suriye ve Mısır'ı fethinin kapısını aralamıştır.
22 Ocak 1517 tarihinde Sultan Tumambay komutasındaki Memlük ordusunun Yavuz Sultan Selim tarafından mağlup edildiği son büyük savaştır. Bu savaşın ardından Memlük Devleti yıkılmış ve toprakları Osmanlı hâkimiyetine girmiştir.
Orta Anadolu'da 1335-1381 yılları arasında hüküm sürmüş bir Türk beyliğidir. 1338 yılında Memlük sultanı Nasır Muhammed'in himayesini kabul ederek adına hutbe okutmuş ve sikke kestirmiştir.
Maraş ve Elbistan merkezli olarak kurulan, Osmanlılar ile Memlükler arasında uzun yıllar boyunca egemenlik ve naip tayini yüzünden çatışma konusu olan Türkmen beyliğidir. 1515 yılında tamamen Osmanlı topraklarına katılmıştır.
İlhanlıların zayıflamasıyla doğuda ortaya çıkan, Tebriz ve Bağdat çevresinde hüküm süren konargöçer Türkmen aşiretidir. Zaman zaman Memlük sultanları adına hutbe okutarak Timur'a karşı Memlüklerle uyumlu hareket etmişlerdir.
Karayülük Kara Osman Bey tarafından Diyarbakır civarında kurulan ve Uzun Hasan döneminde büyük bir devlete dönüşen Türkmen devletidir. Başlangıçta Memlük himayesini kabul etseler de daha sonra tehdit oluşturmuşlar, 1473'te Fatih'e yenilerek güç kaybetmişlerdir.
Adana, Sîs ve Ayas civarında kurulan Türkmen beyliğidir. Dönem dönem Karamanoğulları ve Dulkadıroğulları ile ilişkileri nedeniyle Memlüklerle sorun yaşasalar da son dönemlerinde Osmanlılarla yakınlaşmışlardır.
Bağdat ve çevresinde hüküm süren, Timur'un istilaları karşısında Memlüklere sığınan ve Memlüklü sultanları tarafından bir dönem Şam'da hapsedilen hanedanlıktır.
Orta Çağ İslam devletlerinde ve Memlüklerde mühim idari ve askerî görevlere getirilen asker kökenli yönetici sınıfını ifade eder. Metne göre bu gruptakiler devlet yönetiminde her zaman 'erbab-ı kalem'den bir adım önde ve yetkili konumda yer almıştır.
Memlük teşkilatında ilmiye sınıfından gelen, sorumluluğu mali işlerle sınırlı vezirlik veya sır kâtipliği gibi yönetim muamelatını yürüten uzman memurlar grubudur. Askerî kökenli ümeranın her zaman bir adım gerisinde kalmışlardır.
Memlüklü sultanlığında sultandan sonra gelen en yüksek ikinci makam olup sultanın yokluğunda vekâlet eden genel valilik ve sultan yardımcılığı kurumudur. İlk Memlük hükümdarı İzzettin Aybek tarafından ihdas edilmiştir.
Memlük hiyerarşisinde naibü’s-saltana'dan sonra gelen ve Mısır'daki ordunun başkomutanı olarak görev yapan en yüksek rütbeli askerî yöneticidir. Küçük yaştaki sultanlar döneminde yönetimi ele aldıklarında kendilerine müdebbirü’l-memleke unvanı verilirdi.
Halife tarafından Memlük sultanının hükümdarlığını ve meşruiyetini tasdik etmek amacıyla verilen resmi berat ve onay belgesidir. Darü'l-adl'deki merasimde halife bu belgeyi sultana takdim ederdi.
Memlük sultanlarının savaş veya barış gibi kritik devlet kararlarını tek başına alamayıp, diğer üst düzey ümera ve zevata danışarak toplu halde karar aldığı kurulun adıdır.
Sultanların veya vekillerinin başkanlığında pazartesi ve perşembe günleri Darü'l-adl veya İstabl-ı sultanî'de düzenlenen, adaleti tesis etmeyi amaçlayan yüksek yargı organı duruşmalarıdır.
Memlük sultanına ait özel muhafız ve askerî birliklerin (Memlüklerin) komutanı olup, bu askerlerin eğitimi, terfileri ve aralarındaki anlaşmazlıkların çözümünden sorumlu askeri görevlidir.
Memlük merkez teşkilatında sultanla görüşmek isteyenleri makamlarına göre huzura çıkaran protokol sorumlusu ve askerî ihtilafları 'yasa' hükümlerine göre çözen yüksek yönetim pozisyonudur.
Memlük sultanının hususi emlakinin gelirlerini toplayan, sarayın mutfak, giyim, gıda gibi her türlü iaşe ve masraflarını yöneten, saray hizmetlilerinin aylıklarını ödeyen baş saray yöneticisidir.
Binbaşı konumundaki emirler arasından seçilen, sarayda sofrabaşılık vazifesini yürüten ve zehirlenme riskine karşı sultanın yemeklerinin tadına bakan saray görevlisidir.
Memlük taşra teşkilatında dirlik olarak uygulanan, naipler veya sultan tarafından dağıtılan, vergilerinin toplama hakkı veya yönetimi bir kişiye verilen toprak tasarruf sistemidir.
İslam devletlerinde idare, yargı, maliye ve askerlik gibi yönetim işlerini yürüten kurul ve dairelerin genel adıdır. Memlüklerde askerî yapının yanı sıra devlet işleri Divanü’l-inşâ ve Divanü’l-ceyş gibi çeşitli divanlar aracılığıyla yürütülmüştür.
Memlüklerde dinî, adli ve idari yargı faaliyetlerinin yürütüldüğü merkezî adalet binasıdır. Başkadılık, Mezâlim mahkemesi ve beytülmal gibi önemli birimler bu yapının içerisinde yer almıştır.
Memlük devlet teşkilatında at, hecin devesi ve posta güvercinleri kullanılarak yürütülen haberleşme ve posta teşkilatıdır. Merkez ile taşra arasındaki resmî yazışmaların ve haberlerin süratle iletilmesini sağlamıştır.
Toplumda huzur, asayiş ve emniyeti sağlamakla görevli olan, fitne ve fesadı önleyen kolluk kuvveti teşkilatıdır. Bu teşkilatın başındaki yöneticiye vali denilmekteydi.
Divanü’l-inşâ dairesinin başkanı olan, devletin dâhili ve harici resmî yazışmalarını yöneten üst düzey bürokrattır. Günümüz dışişleri bakanı konumunda olup sultanın en yakın danışmanlarından biriydi.
Memlüklerde başkadılık makamını ifade eden en yüksek adli unvandır. Sultan Baybars döneminden itibaren Şafi, Hanefi, Maliki ve Hanbeli mezheplerinin her biri için ayrı birer başkadı atanmıştır.
Nüfuz sahiplerinin ve yöneticilerin halka zulmetmesini önlemek amacıyla kurulan, günümüzdeki istinaf veya temyiz mahkemelerine benzer yüksek yargı organıdır. Sultanın başkanlığında Daru’l-adl'de toplanmıştır.
Hisbe teşkilatında görev yapan, çarşı ve pazarları denetleyen, ölçü ve tartı aletlerini kontrol ederek esnafın kurallara uymasını sağlayan zabıta ve belediye görevlisidir.
Devletin belirli bir arazinin vergi gelirlerini veya işletme hakkını askerî hizmet karşılığında emir komutanlarına tahsis etmesi sistemidir. Memlükler askerî bir ikta devleti olarak yapılandırılmıştır.
Memlük askerî teşkilatında, sahipleri (efendileri) aynı kişi olan köle askerler arasındaki özel dayanışma ve arkadaşlık bağını ifade eden terimdir.
Bir Memlük askeri ile onu satın alıp eğiten efendisi (sahibi) arasındaki güçlü sadakat ve hizmet bağını tanımlayan kavramdır.
Memlük ordusunun ikta sahiplerinden ve taşra askerlerinden oluşan, doğrudan merkezî kapıkulu olmayan önemli askerî sınıfıdır.
Memlük şehirlerinde gece emniyetini sağlamakla yükümlü olan ve aynı zamanda itfaiye görevini de icra eden kolluk ve güvenlik birimidir.
Memlüklerin şehir kuşatmalarında surlara güvenle yaklaşmak için kullandıkları, tahtadan yapılan, ok ve taşlara karşı korumalı hareketli örtü veya zırhlı araç benzeri kuşatma aletidir.
Memlük emirlerinin oğullarından oluşan, barış zamanında maaş alıp sadece savaş dönemlerinde göreve çağrılan ihtiyat askerî birlikleridir.
Mülk ve vakıf arazileri dışındaki tarıma elverişli toprakların sultan, emirler ve askerler arasında belirli oranlarda paylaştırıldığı sistemdir. Örneğin, 24 parçaya bölünen bu toprakların 4 kısmı sultana, 10 kısmı emirlere ve 10 kısmı askerlere verilirdi.
Nil Nehri’nin su seviyesini ve yüksekliğini tespit etmek amacıyla Memlük sultanları tarafından yaptırılan ölçüm araçlarıdır. Bu aletler sayesinde su seviyesinin kabarma ve alçalma dönemleri takip edilerek tarım ve vergi takvimi belirlenirdi.
Memlüklerde Nil kanalları üzerinde halkın genel ihtiyacını karşılamak amacıyla inşa edilen ve bakımları bölge emirleri tarafından üstlenilen kamu köprüleridir. Bu köprüler ulaşımı kolaylaştırmak için yapılmış ana geçiş noktalarıydı.
Çarşı ve hanlardaki ticari faaliyetleri denetleyen, muhtesib ve memurlardan oluşan resmi teşkilattır. Bu kurum hatalı veya bozuk mal satanları cezalandırır, teşhir eder ve pazar yerlerindeki ölçü ile tartı aletlerinin ayarlarını periyodik olarak kontrol ederdi.
XIII. yüzyılda Moğol hücumları sebebiyle Basra Körfezi'nden Arabistan-Kızıldeniz ve Mısır güzergâhına kayan, Hindistan ile Avrupa arasındaki uluslararası ticaret yoludur. Memlük ekonomisinin en büyük gelir kaynağını oluşturmuştur.
Aslen Batı Sudanlı olan ve Hint ticaretine tam anlamıyla hâkim bulunan çok zengin büyük tüccar sınıfıdır. Bu tüccarlar devlete borç verebilecek kadar büyük bir mali güce ve ekonomik etkiye sahiptiler.
Memlük hâkimiyeti altında yaşayan gayrimüslim tebaadan dini inançları ve can güvenimleri karşılığında kişi başına alınan vergidir. Miktarı dönemine göre genellikle 10 ile 25 dirhem arasında değişiklik göstermiştir.
Memlük topraklarında yasal mirasçı bırakmadan vefat eden kişilerin geride bıraktığı malların tamamının devlet hazinesine aktarılmasıyla elde edilen hazine gelir türüdür.
Zaman zaman ikta sisteminde ortaya çıkan adaletsizlikleri, sıkıntıları gidermek ve toprak taksimatını yenilemek amacıyla yapılan resmi sayım ve toprak düzenleme işlemidir. Örneğin Sultan Lâçin ve Nasırüddin Muhammed dönemlerinde bu sayımlar yapılmıştır.
Memlük topraklarında yoğun olarak üretilen ve ülkenin başlıca maden/mineral ihracat kalemleri arasında yer alan ekonomik değere sahip bir maddedir.
Temel İslami bilimlerin yanı sıra bazı kurumlarda tıp derslerinin de okutulduğu, vakıflarla desteklenen ve müderrislerin sultanlar tarafından atandığı yüksek eğitim kurumudur. Örneğin Kahire ve Dımeşk'te sayıları yüzleri bulan bu kurumlar talebelere yatılı eğitim imkânı da sunuyordu.
Tasavvuf erbabına barınak sağlayan ve aynı zamanda tasavvufi ile dinî ilimlerin tedris edildiği bir eğitim-öğretim müessesesidir. Memlükler döneminde en parlak devrini yaşayan bu mekânlar, Kahire ve Dımeşk gibi büyük şehirlerde yaygındı.
Sufilerin barındığı, tasavvufi eğitimin ve fıkıh derslerinin verildiği, hatta kadın şeyhlerin gözetiminde kadınlara da eğitim sunulan Ribat-ı kadınlar gibi formları bulunan yapı tipidir. Memlük şehirlerinde sayıları oldukça fazlaydı.
Tekke ve hangâh benzeri, dervişlerin ibadet edip konakladığı ve dinî ilimleri öğrendiği küçük ölçekli tasavvufi eğitim ve barınma tesisleridir. Memlükler döneminde sayıları katlanarak artmıştır.
Kur'an, Sünnet ve nakledilen dini esaslara dayanan; kıraat, tefsir, hadis, fıkıh, sarf ve nahiv gibi alanları kapsayan ilim dalıdır. Memlükler döneminde bu alanda eser veren çok sayıda müfessir, muhaddis ve fakih yetişmiştir.
Gözlem, deney, akıl yürütme ve matematiksel hesaplamalara dayanan pozitif bilimlerdir. Memlükler döneminde tıp, astronomi, matematik ve coğrafya gibi dallarda önemli keşifler ve eserler bu kapsamda üretilmiştir.
Memlükler döneminde tarih, coğrafi bilgi ve genel kültürü içeren devasa mufassal eserlerin yazıldığı dönemi ifade eder. Nüveyrî, Kalkaşandî ve Ömerî gibi isimler bu çağın en önemli temsilcilerindendir.
Medreselerden, hastanelerdeki tıp külliyelerinden veya âlimlerin meclislerinden başarıyla mezun olan öğrencilere verilen uzmanlık belgesi veya yetki belgesidir. Tıp alanında başarılı olan doktor adayları bu belgeyle meslek icra etmeye hak kazanırdı.
Mevcut klasik eserlerin üzerine yazılmış şerhlerin de daha iyi anlaşılması veya eksik kalan yönlerinin açıklanması amacıyla yazılan ikincil açıklama ve dipnot türündeki ilmi çalışmalardır.
Hacimli klasik ilmî eserlerin, özü korunarak daha kısa ve anlaşılır bir formda özetlenmesi amacıyla Memlükler döneminde yaygın olarak yapılan akademik çalışmalardır.
Aynı dönemde veya yakın çağlarda yaşamış din âlimleri, şairler veya tarihçilerin hayat hikâyelerini, ilmi kariyerlerini ve eserlerini nesiller ya da alanlar bazında sınıflandırarak inceleyen biyografik eser türüdür.
Memlük dönemi mimari süslemelerinde sıkça kullanılan, kademeli ve sarkıt şeklindeki mimari öğedir. Genellikle kapı üstlerinde, mihraplarda ve minare geçişlerinde estetik bir geçiş unsuru olarak uygulanmıştır.
Memlük toplumunda ülke yönetiminde ve ekonomik yaşamda söz sahibi olan, imtiyazlı yönetici tabakadır. Sultan, ümera ve köle olarak getirilip yetiştirilen memlüklerden oluşan bu sınıf halktan ayrı tutulmuştur.
Memlük toplumunda yönetici askeri sınıfın dışındaki halk kesimini ifade eden tabakadır. Çiftçiler, esnaflar, tüccarlar ve köylüler bu grubu oluşturur ve askeri tabakanın politikalarında dikkate alınmak zorundaydı.
Mısır ve Suriye'de Muhyiddin-i Arabî ve İbn Fariz gibi isimlerin etkisiyle inkişaf eden, halkın büyük çoğunluğunun ve sultanların desteklediği manevi hayat sistemidir. Bedeviyye ve Şazeliyye gibi tarikatlar bu dönemde yaygınlaşmıştır.
Memlük devletinde siyasi meşruiyeti sağlamak, halkla bütünleşmek veya devletin ihtişamını göstermek amacıyla düzenlenen dini bayramlar, cülus, elçi karşılama ve sünnet düğünü gibi ihtişamlı etkinliklerdir.
Memlük devletinde toprakların gelirlerinin askeri sınıfa maaş veya hizmet karşılığı tahsis edildiği sistemdir. Askeri sınıf bu ikta toprakları sayesinde ülkenin en büyük tahıl tüccarı konumuna gelmiştir.
Tarihçi Makrizi'nin Mısır toplumunu sınıflandırdığı 7 gruptan biri olup, sultan, ümera ve askeri erkândan oluşan üst düzey yönetici kesimi ifade eder.
Kâbe'nin ipek örtüsünün taşındığı, Receb ve Şevval aylarında Kahire'de büyük alaylar ve törenlerle gezdirilen kutsal mahfondur.
Memlük devletinde gayrimüslim tebaadan şahıs başına alınan cizye vergisinin adıdır. Bu vergi devletin ekonomik gelir kalemlerinden biridir.
Memlük sultanı tarafından tayin edilen ve çeşitli tarikatlara ait tekke, hangâh, ribat ve zaviyelerin yönetiminden sorumlu olan yetkili din adamıdır.
Nil Nehri’nin en yüksek seviyeye ulaştığı günlerde Mısır’da sultan ve devlet ricalinin katılımıyla kutlanan, kanallara su verilerek ziyafetler düzenlenen büyük halk bayramıdır.
Memlük devletinin ilk döneminde etkin olan, kökenleri çoğunlukla Türk dayanan askeri ve siyasi zümredir.
Bahrî Memlüklerinden sonra yönetimi ele geçiren, kökenleri genellikle Çerkezlere dayanan Memlük askerî ve idari sınıfıdır.