Yanık, insan vücudunun herhangi bir ısı kaynağına maruz kalması sonucunda meydana gelen doku bozulması ve harabiyetidir. Genellikle günlük yaşamda sıcak su, buhar teması veya sıcak katı maddelerle doğrudan temas neticesinde ortaya çıksa da, asit ve alkali gibi aşındırıcı kimyasal maddeler, elektrik akımı veya radyasyon (ışın) etkisiyle de oluşabilmektedir. Yanıklar, oluştukları kaynağa göre fiziksel ve kimyasal olmak üzere iki ana gruba ayrılır.
Yaz aylarında yüksek çevre sıcaklığına eklenen yüksek nem oranı, vücudun kendi ısısını ayarlama mekanizmalarını bozarak sıcak çarpması gibi ciddi tablolara yol açar. Benzer şekilde, aşırı soğuk ortamlara maruz kalındığında ise dokularda kan akımının azalması, pıhtılaşmanın meydana gelmesi ve hücrelerin donmasıyla doku hasarı (donma) oluşur. Bu üç durum da (yanık, sıcak çarpması ve donma) hızlı ve doğru acil müdahaleyi gerektiren hayati durumlardır.
İlk yardımcının temel amacı, yanık sürecini sonlandırmak, enfeksiyon riskini azaltmak, sıvı kaybını önlemek ve hastanın genel durumunu stabilize ederek profesyonel tıbbi ekiplere teslim etmektir. Yanlış yapılan uygulamalar, doku hasarının daha da derinleşmesine ve kalıcı sakatlıklara yol açabilir.
Yanıklar oluşum mekanizmalarına göre iki ana grupta incelenir. Birinci grup olan fiziksel yanıklar; ısı ile oluşan yanıklar, elektrik akımı sebebiyle oluşan yanıklar, ışın (radyasyon) ile oluşan yanıklar, sürtünme ile oluşan yanıklar ve donma sonucu oluşan yanıkları kapsar. İkinci grup olan kimyasal yanıklar ise asit ya da alkali (bazik) maddelerin deriyle teması sonucu meydana gelir.
Bir yanığın ciddiyeti ve hayati tehlike boyutu sadece kapladığı alana bağlı değildir. Yanığın ciddiyetini belirleyen yedi temel faktör bulunmaktadır: derinlik, yaygınlık (vücut yüzey alanı yüzdesi), etkilenen bölge (yüz, eller, ayaklar, genital bölge gibi kritik alanlar), enfeksiyon riski, hastanın yaşı (bebekler ve yaşlılar daha hassastır), solunum yolunda görülen zarar ve hastada önceden var olan kronik hastalıklardır.
Yanıkların derecelendirilmesi doku hasarının derinliğine göre yapılır. 1. derece yanıklarda deride kızarıklık, ağrı ve ödem vardır, yaklaşık 48 saatte kendiliğinden iyileşir. 2. derece yanıklarda deride içi su dolu kabarcıklar (bül) oluşur ve oldukça ağrılıdır. 3. derece yanıklarda ise derinin tüm tabakaları, kaslar, sinirler ve damarlar etkilenmiştir; ağrı hissi sinir harabiyeti nedeniyle yoktur, yara rengi beyazdan siyaha kadar değişkenlik gösterebilir.
Isı ile oluşan yanıklarda öncelikle yanan kişinin paniği engellenir, koşması önlenir ve üzeri battaniye gibi bir örtüyle kapatılarak yuvarlanması sağlanır. Yaşam belirtileri (İlk yardımın ABC'si) değerlendirilir. Yanık bölge, ısı kaybını aşırı artırmayacak büyüklükteyse en az 20 dakika çeşme suyu altında tutulur. Ödem riski nedeniyle takılar çıkarılır, su toplayan yerler kesinlikle patlatılmaz ve üzerine ilaç ya da merhem sürülmez.
Kimyasal yanıklarda en kritik adım, kimyasal maddenin deriyle temasının en kısa sürede kesilmesidir. Bölge bol ve tazyiksiz suyla en az 15-20 dakika boyunca yumuşak bir şekilde yıkanmalı, bulaşmış giysiler hemen çıkarılmalı ve hasta örtülerek tıbbi yardım istenmelidir.
Elektrik yanıklarında ise ilk yardımcı sakin olmalı ve hastaya dokunmadan önce elektrik akımını kesmelidir. Akım kesilemiyorsa yalıtkan bir cisimle (tahta sopa, ip) temas sonlandırılmalıdır. Elektrik yanıklarında hastaya kesinlikle su ile müdahale edilmemeli, hasta hareket ettirilmemeli ve ABC değerlendirilerek tıbbi yardım çağrılmalıdır.
Sıcak çarpması, özellikle yaz aylarında kalabalık, havasız ve kapalı ortamlarda yüksek ısı ve nemin etkisiyle vücudun ısı dengesini kaybetmesi sonucu oluşur. Belirtileri arasında adale krampları, güçsüzlük, yorgunluk, baş dönmesi, davranış bozukluğu, solgun ve sıcak deri, başlangıçta bol terleme (sonradan azalır), mide krampları, bulantı, kusma, hayal görme ve hızlı nabız yer alır.
Sıcak çarpmasında risk grupları; kalp, tansiyon, diyabet, kanser ve böbrek hastaları, aşırı kilolu veya çok zayıf olanlar, psikiyatrik rahatsızlığı bulunanlar, 65 yaş üzeri yaşlılar, 5 yaş altı çocuklar, hamileler, bilinçsiz diyet yapanlar ve yetersiz su tüketenlerdir.
Sıcak çarpmasında ilk yardım uygulamasında hasta hemen serin ve havadar bir yere alınır, giysileri gevşetilir veya çıkarılır. Sırt üstü yatırılarak kol ve bacakları yukarı kaldırılır. Bulantısı yoksa ve bilinci yerindeyse sıvı kaybını önlemek için 1 litre su, 1 çay kaşığı karbonat ve 1 çay kaşığı tuz karışımı ya da maden suyu içirilir.
Aşırı soğuğa maruz kalma durumunda, vücut uç noktalarındaki damarları büzerek hayati organları korumaya çalışır. Bu durum, soğuğa maruz kalan uç bölgelere yeterince kan gitmemesine, kanın pıhtılaşmasına ve doku hasarına yol açarak donmayı başlatır. Donmalar da yanıklar gibi üç dereceye ayrılarak sınıflandırılır.
1. derece donmada deride solukluk, soğukluk, uyuşukluk ve halsizlik görülür, ardından kızarıklık ve iğnelenme hissi oluşur. 2. derece donmada gerginlik hissi, ödem, ağrı ve içi su dolu kabarcıklar (bül) oluşur; bu kabarcıklar daha sonra siyah kabuklara dönüşür. 3. derece donmada ise dokular geri dönülmez şekilde hasar görmüştür ve canlı deriden kesin hatlarla ayrılan siyah bir bölge (nekroz) oluşur.
Donmada ilk yardımda hasta ılık bir ortama alınır, sakinleştirilir ve kesin istirahate alınarak hareket ettirilmez. Kuru giysiler giydirilir ve sıcak içecekler verilir. Su toplamış bölgeler patlatılmaz, üzeri temiz bezle örtülür. En önemli kural: Donuk bölge asla ovulmamalı, kendi kendine ısınması sağlanmalıdır. El ve ayaklar doğal pozisyonda tutulmalı, yukarı kaldırılmalı ve tıbbi yardım çağrılmalıdır.