Uluslararası iktisat teorisinde dış ticaret, sadece malların ve hizmetlerin ülkeler arasında el değiştirmesiyle sınırlı değildir. Dış ticaretin serbestleşmesi ve gelişmesi, üretim faktörlerinin de ülkeler arasında hareket etmesini tetikler. Üretim faktörleri olan emek ve sermaye, doğaları gereği kendilerine en yüksek getiriyi ve en avantajlı üretim koşullarını sunan bölgelere yönelme eğilimindedir. Bu durum, dış ticaretin beraberinde getirdiği uzmanlaşma ve verimlilik artışının doğal bir sonucudur.
Faktör hareketliliğinin temelinde, ülkeler arasındaki faktör donatımı farklılıkları ve buna bağlı olarak ortaya çıkan getiri oranlarındaki dengesizlikler yatmaktadır. Sermaye ve emek, kıt oldukları ve dolayısıyla marjinal verimliliklerinin yüksek olduğu bölgelere doğru akarak dünya genelinde kaynak dağılımında etkinliği artırır. Bu hareketlilik, küreselleşen dünya ekonomisinde ülkelerin kalkınma ve refah düzeylerini doğrudan etkileyen en dinamik unsurlardan biridir.
Üretim faktörleri arasında en yüksek akışkanlığa sahip olanı sermayedir. Sermaye, fiziksel yatırımlar veya finansal araçlar şeklinde sınırları aşarak kendine en uygun yatırım alanlarını bulur. Sermayenin ardından emek de, özellikle gelir farklılıkları ve iş imkanlarının cazibesi nedeniyle ülkeler arasında göç hareketleri şeklinde akışkanlık göstermektedir. Faktör hareketleri, hem gönderen hem de kabul eden ülkelerin ekonomik yapılarını derinden dönüştürmektedir.
Sermaye hareketleri, uluslararası finans ve iktisat literatüründe temel olarak iki ana başlık altında sınıflandırılmaktadır: Doğrudan yatırımlar (Fiziki yatırımlar) ve portföy yatırımları (Finansal yatırımlar). Doğrudan yatırımlar, yabancı bir ülkede fiziksel olarak üretim tesisi, fabrika kurulması, makine, ekipman ve yedek parça gibi somut varlıkların edinilmesi sürecini kapsar. Bu yatırımlar kalıcı niteliktedir ve yatırımcının işletme üzerinde doğrudan yönetim ve kontrol hakkına sahip olmasını sağlar.
Doğrudan yabancı yatırımlar genellikle sermaye birikimi yetersiz olan, yani sermaye yoksulu gelişmekte olan ülkelere doğru yönelir. Bu ülkelerde sermayenin nadir olması, onun marjinal üretkenliğini ve dolayısıyla getiri potansiyelini son derece yükseltir. Ülkeye giren doğrudan sermaye, üretim kapasitesini hızla artırarak ekonomik büyümeyi tetikler. Yatırımcı firmalar ise bu süreçte maliyetleri düşürmek amacıyla dikey ya da yatay entegrasyon stratejilerini kullanırlar.
Portföy yatırımları ise doğrudan fiziki bir üretim tesisine değil, hisse senetleri, tahviller, bonolar ve diğer kıymetli evraklar gibi finansal araçlara yapılan yatırımları ifade eder. Portföy yatırımlarının en belirgin özelliği, yüksek likiditeye sahip olmaları ve riskin dağıtılması (minimizasyonu) amacı taşımalarıdır. Büyük finansal fonlar ve yatırım şirketleri, kendi ülkelerindeki düşük faiz oranlarından kaçarak, sermaye kıtlığı nedeniyle daha yüksek faiz ve getiri sunan gelişmekte olan ülkelerin menkul kıymetlerine yönelirler.
Uluslararası finans dünyasında portföy yatırımlarının yönetimi ve yönlendirilmesi, modern Portföy Teorisi çerçevesinde açıklanmaktadır. Bu teorinin temel amacı, belirli bir getiri düzeyi için üstlenilen riski en aza indirmek veya belirli bir risk düzeyi için getiriyi en üst düzeye çıkarmaktır. Finansal piyasalarda yatırımcıların karşılaştığı iki temel risk türü bulunmaktadır: Sistematik risk ve sistematik olmayan risk.
Sistematik risk, piyasanın tamamını etkileyen, savaşlar, küresel krizler, enflasyon veya genel ekonomik durgunluk gibi makroekonomik faktörlerden kaynaklanan ve çeşitlendirme yoluyla yok edilemeyen risk türüdür. Sistematik olmayan risk ise sadece belirli bir firmayı, sektörü veya ülkeyi ilgilendiren, dolayısıyla portföyün çeşitlendirilmesi yoluyla minimize edilebilen riskleri ifade eder. Uluslararası portföy yatırımları, farklı ülkelerin finansal varlıklarını bir araya getirerek bir mozaik oluşturur.
Bu uluslararası çeşitlendirme sayesinde, bir ülkede yaşanan ekonomik kriz veya olumsuzluk nedeniyle portföydeki bazı varlıkların değeri düşerken, diğer ülkelerdeki olumlu ekonomik gelişmeler ve kazançlar bu kaybı dengeler. Böylece portföyün toplam riski azaltılmış ve getiri istikrarı sağlanmış olur. Ancak uluslararası finansal entegrasyonun artmasıyla birlikte, küresel kriz dönemlerinde tüm piyasaların aynı anda etkilenmesi, portföy çeşitlendirmesinin sınırlarını da ortaya koymaktadır.
Uluslararası doğrudan yatırımlar, küresel ölçekte faaliyet gösteren firmaların pazar paylarını artırmak, hammadde kaynaklarına erişmek ve üretim maliyetlerini düşürmek amacıyla gerçekleştirdikleri stratejik hamlelerdir. Bu yatırımlar gerçekleştirilirken firmalar, üretim süreçlerini optimize etmek için yatay entegrasyon ve dikey entegrasyon olmak üzere iki temel yapısal modelden yararlanırlar.
Yatay entegrasyon, uluslararası tekel veya oligopol güce sahip firmaların, kendi mevcut üretim alanlarıyla aynı aşamada veya benzer ürün gruplarında yabancı ülkelerde yatırımlar yapmasıdır. Bu modelde firma, halihazırda ürettiği mal veya hizmetin üretimini başka bir coğrafyaya taşıyarak pazar payını genişletmeyi ve ölçek ekonomilerinden yararlanmayı hedefler. Üretimin birbirini takip eden veya benzer süreçlerinin farklı ülkelerde koordine edilmesi bu kapsama girer.
Dikey entegrasyon ise üretimin farklı aşamalarının (girdi tedarikinden nihai ürünün dağıtımına kadar) kontrol altına alınmasını hedefleyen yatırım türüdür. Genellikle doğal kaynak kullanımına ve hammadde güvenliğine dayalı olarak gerçekleştirilir. Örneğin, büyük bir inşaat firmasının kendi çimento fabrikasına veya çimento madenine doğrudan yatırım yapması, dikey entegrasyona somut bir örnektir. Bu sayede firmalar, girdi maliyetlerini güvence altına alarak tedarik zinciri risklerini minimize ederler.
Yabancı sermaye girişleri, özellikle gelişmekte olan ülkelerin ekonomik yapıları üzerinde çok yönlü ve derin etkilere sahiptir. Sermaye birikimi yetersiz olan bu ülkelerde, yabancı yatırımlar sayesinde sermaye stoklarında ciddi artışlar yaşanır. Sermaye stokunun artması, doğrudan üretim kapasitesinin genişlemesine, yeni iş alanlarının açılmasına ve dolayısıyla istihdam oranlarının yükselmesine yol açar. İşsizlik oranlarının düşmesiyle birlikte hanehalkı gelirleri artar.
Gelir seviyesindeki bu artış, yurt içi tüketimi ve ithalat talebini de beraberinde artırarak ekonomik canlılığı destekler. Nihayetinde, başlangıçta sadece bir sermaye hareketi olarak giren yabancı yatırım, zincirleme bir reaksiyonla toplumun genel refah düzeyinin yükselmesiyle sonuçlanır. Günümüz küresel ekonomisinde bu sürecin en önemli aktörleri çok uluslu şirketlerdir. Çok uluslu şirketler, devasa bütçeleri ve finansal güçleriyle küresel sermaye hareketlerini yönlendirirler.
Günümüzde ülkelerin gücü ve büyüklüğü sadece askeri ordularıyla değil, sahip oldukları küresel çok uluslu şirketlerin ekonomik büyüklüğü ile ölçülmektedir. Bu şirketler, birçok devletin dahi bütçe ayıramayacağı büyüklükte Araştırma ve Geliştirme (AR-GE) harcamaları yaparlar. Bu AR-GE yatırımları, firmalara yüksek teknoloji tekelini elinde tutma imkanı veren patentler kazandırır. Böylece çok uluslu şirketler, hem üretkenliği aşırı derecede artırır hem de küresel pazarlarda belirleyici bir rol oynarlar.
Dış ticaret ve küreselleşme, sermayenin yanı sıra işgücünün de uluslararası düzeyde hareket etmesine yol açar. Uluslararası emek hareketleri, genellikle emeğin getirisinin (ücretlerin) düşük olduğu gelişmekte olan veya az gelişmiş ülkelerden, emeğin getirisinin ve yaşam standartlarının yüksek olduğu gelişmiş ülkelere doğru gerçekleşir. Özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında, yıkılan Avrupa ekonomilerinin yeniden inşası sürecinde dünya genelinde çok büyük emek göçü hareketlerine şahit olunmuştur.
Gelişmiş ülkelerdeki işgücü, yüksek eğitim seviyesi ve nitelikli işleme süreçleri sayesinde son derece yüksek bir verimliliğe sahiptir. Buna karşılık, düşük gelirli ülkelerde emeğin eğitim düzeyi ve verimliliği oldukça düşüktür, bu da bu ülkelerde düşük katma değerli ve düşük verimli üretime yol açar. Bu noktada iktisat literatüründe 'beşeri sermaye' kavramı büyük önem kazanmaktadır. Beşeri sermaye, emeğin eğitim, beceri, deneyim ve sağlık yatırımlarıyla işlenmiş ve nitelikli hale getirilmiş şeklidir.
Vasıfsız, eğitimsiz bir emek gücü sadece kendisine verilen basit ve rutin işleri yerine getirebilirken; beşeri sermayesi yüksek, eğitimli bir emek gücü karmaşık teknolojileri kullanabilir, geliştirebilir ve yüksek katma değerli ürünler üretebilir. Bu durum, vasıfsız bir işçi ile yüksek tahsil almış bir mühendisin ürettiği ürünlerin niteliği ve ekonomik değeri arasındaki farkla kolayca açıklanabilir. Ülkeler kalkındıkça ve sermaye birikimi arttıkça, sermayenin marjinal getirisi azalırken emeğin getirisi ve beşeri sermayenin değeri artış gösterir.