Ünite 5: 5. Uluslararası Ticarette Aksak Rekabet ve Ölçek

Posner'in Teknoloji Açığı Modeli (1961)

İktisatçı Posner tarafından 1961 yılında ortaya atılan bu model, teknolojik yeniliklerin dış ticarette geçici tekel güçleri yarattığını savunur. Yenilikçi firma patent ve fikri mülkiyet hakları koruması altındayken yüksek karlı ihracat yapar, ancak teknoloji taklit edilip yaygınlaştığında bu üstünlük sona erer.

Vernon'un Ürün Dalgası Modeli (1966)

Raymond Vernon tarafından 1966 yılında geliştirilen model, yeni bir ürünün beş aşamalı yaşam döngüsünü inceler. Ürün ilk aşamada yüksek maliyetle gelişmiş ülkede üretilirken, son aşamada tamamen standartlaşarak üretimi düşük işçilik maliyetli gelişmekte olan ülkelere kayar ve ilk üretici ülke ithalatçı konumuna gelir.

Endüstri İçi Ticaret İndeksi Değerleri

Geliştirilen özel indeks formülüne göre, bir firmanın veya sektörün ihracatı ithalatına tam olarak eşit olduğunda indeks değeri 1 çıkmaktadır. Sektörde hiç dış ticaret yapılmaması veya sadece tek yönlü (hiç ithalat yapmadan ihracat veya tam tersi) yapılması durumunda ise indeks değeri 0 olmaktadır.

Çimento Sektörü ve Kuruluş Yeri Seçimi

Çimento üretimi gibi ham maddesi (taş, toprak, maden) nihai ürüne göre son derece ağır olan sektörlerde, ulaştırma maliyetlerini en aza indirmek için fabrikalar kaynağa yakın kurulur. Bu durum, ulaştırma maliyetlerinin sanayi coğrafyasını nasıl şekillendirdiğinin en somut örneğidir.

Anahtar Kavramlar

Ölçek EkonomileriBir firmanın üretim miktarı arttıkça, birim başına düşen ortalama maliyetlerin azalması durumudur. Örneğin, büyük ölçekli bir otomotiv fabrikasında üretim hacmi arttıkça taşıma, depolama ve paketleme gibi sabit masrafların birim başına düşen payı azalır.

Ürün FarklılaştırmasıFirmaların ürettikleri malları tasarım, marka, kalite veya teknik özellikler açısından rakiplerinden farklılaştırarak homojenliği bozma çabasıdır. Bu sayede firma, tüketiciler üzerinde tekelci bir güç elde ederek ürününe dilediği fiyatı koyabilme avantajı kazanır.

Aksak RekabetPiyasadaki ürünlerin homojen olmaması ve firmaların fiyat üzerinde belirleyici güce sahip olmasıyla karakterize edilen, tam rekabet şartlarının sağlanamadığı piyasa yapısıdır. Bu piyasalarda firmalar ölçek ekonomileri ve ürün farklılaştırması yoluyla pazar gücü elde ederler.

Endüstri İçi TicaretÜlkelerin aynı sanayi koluna ait benzer fakat farklılaştırılmış ürünleri veya ürünlerin ara girdilerini karşılıklı olarak ithal ve ihraç etmesi sürecidir. Örneğin, Almanya'nın Fransa'ya otomobil ihraç ederken aynı zamanda Fransa'dan otomobil ithal etmesi bu ticaret türüne örnektir.

Dışsal EkonomilerBir firmanın kendi üretim ölçeğinden bağımsız olarak, faaliyette bulunduğu bölgenin, endüstrinin veya organize sanayi bölgesinin sunduğu ortak altyapı ve iş gücü avantajları sayesinde maliyetlerinin düşmesidir.

Teknoloji Açığı ModeliMichael Posner tarafından 1961'de ortaya atılan, yeni bir teknoloji veya ürün geliştiren ülkenin, diğer ülkeler bu teknolojiyi taklit edene kadar geçici bir tekel gücüyle yüksek fiyattan ihracat yapacağını savunan modeldir.

Ürün Dalgası ModeliRaymond Vernon tarafından 1966'da geliştirilen, yeni bir ürünün icadından standartlaşmasına kadar geçen süreçte üretim yerinin gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan (ucuz emek yoğun) ülkelere kaymasını açıklayan modeldir.

Ölçeğe Göre Artan GetiriÜretim sürecinde kullanılan tüm girdilerin artış oranından daha yüksek bir oranda çıktı (üretim) artışı elde edilmesi durumudur. Bu durum, uzmanlaşma ve iş bölümünün artmasıyla tetiklenir.

Montaj SanayiNihai bir ürünü oluşturan ara parçaların ve girdilerin farklı ülkelerden en ucuz şekilde ithal edilerek belirli bir merkezde birleştirilmesiyle yürütülen üretim biçimidir.

Kaynağa Yakın TesislerÜretim sürecinde kullanılan hammaddelerin nihai ürüne göre çok daha ağır ve taşınması maliyetli olduğu durumlarda, hammadde taşıma maliyetini en aza indirmek için maden veya hammadde yatağının yanına kurulan fabrikalardır.

Piyasaya Yakın TesislerÜretim sürecinde kullanılan hammaddelerin hafif, ancak üretilen nihai ürünün ağır ve hacimli olduğu durumlarda, dağıtım maliyetini düşürmek için tüketici pazarlarına yakın kurulan tesislerdir.

Endüstri İçi Ticaret İndeksiBir ülkenin belirli bir sektördeki ithalat ve ihracat dengesini ölçen, 0 ile 1 arasında değer alan formüldür. İndeksin 1'e yaklaşması, o sektörde yoğun bir karşılıklı dış ticaret yapıldığını gösterir.

Konveks Üretim Olanakları EğrisiEkonomi literatüründe ölçeğe göre artan getiri şartını temsil eden, dış ticarete başlanmasıyla birlikte uzmanlaşmanın üretimi katlanarak artırdığını gösteren dışbükey eğridir.

Diğer Önemli Bilgiler

İçecek Sektörü ve Piyasaya Yakınlık

İçecek sektörü gibi hammaddesi hafif (konsantre özüt) ancak nihai ürünü su ve şişeleme nedeniyle son derece ağır olan üretim tesisleri, yüksek nakliye maliyetlerinden kaçınmak amacıyla tüketim merkezlerine (piyasaya) yakın bölgelerde konumlandırılır.

Heckscher-Ohlin Teorisinin Faktör Sınırları

Heckscher-Ohlin teorisi, analitik kolaylık sağlamak amacıyla sadece iki ülke, iki mal ve iki üretim faktörünün (emek ve sermaye) var olduğu varsayımı üzerine kurulmuştur. Ancak günümüz küresel ekonomisinde yüzlerce ülke ve binlerce ara girdi ticarete konu olmaktadır.

Organize Sanayi Bölgelerinin Dışsal Avantajları

Altyapısı, elektriği, doğalgazı ve telekomünikasyon hatları önceden tamamlanmış organize sanayi bölgeleri, firmaların ilk kuruluş aşamasındaki yüksek sabit maliyetleri üstlenmesini engelleyerek onlara doğrudan dışsal maliyet avantajı sağlar.

Uluslararası Çevre Standartları Eşitsizliği

Dünya genelinde kabul görmüş tek bir çevre standardı bulunmamaktadır. Gelişmiş ülkeler katı çevre yasaları uygulayarak yüksek arıtma maliyetlerine katlanırken, çevre koruma yasası olmayan az gelişmiş ülkeler düşük maliyetle üretim yaparak uluslararası piyasada haksız rekabet avantajı elde etmektedir.

Ulaştırma Maliyetlerinin Ticareti Engelleme Sınırı

Eğer bir malın iki farklı ülkedeki piyasa fiyatları arasındaki fark, o malın iki ülke arasındaki taşıma, yükleme ve sigorta maliyetinden daha düşükse, o malın dış ticareti hiçbir şekilde gerçekleşmez ve mal 'ticarete konu olmayan mal' statüsünde kalır.

Sınavda Dikkat Et

Heckscher-Ohlin teorisinin varsayımları ile gerçek dünya arasındaki farklara çok dikkat edin; teori ölçeğe sabit getiri ve tam rekabet varsayarken, gerçek dünyada ölçeğe artan getiri ve aksak rekabet geçerlidir.
Endüstri içi ticaret indeksinin formülünü ve alabileceği değerleri unutmayın; indeks 0 ile 1 arasında değer alır, 1'e yaklaşması dış ticaretin yüksek olduğunu, 0'a yaklaşması ise düşük olduğunu gösterir.
Posner'in Teknoloji Açığı Modeli (1961) ile Vernon'un Ürün Dalgası Modeli (1966) arasındaki farkı iyi kavrayın; Posner geçici tekel gücüne odaklanırken, Vernon ürünün 5 aşamalı yaşam döngüsünü ve üretimin coğrafi kaymasını açıklar.
Kuruluş yeri seçiminde 'kaynağa yakınlık' ve 'piyasaya yakınlık' ayrımına dikkat edin; çimento gibi hammaddesi ağır olanlar kaynağa, içecek gibi nihai ürünü ağır olanlar piyasaya yakın kurulur.
Dışsal ekonomiler ile içsel ölçek ekonomilerini karıştırmayın; organize sanayi bölgelerinin sunduğu altyapı ve ortak arıtma gibi imkanlar firmaya dışarıdan sağlanan dışsal ekonomilerdir.