Ders Raporu
← Fen Bilimleri
Ders Raporu

Fen Bilimleri

Örgün Eğitim » Temel Eğitim 5. Sınıf » MEB Örgün Eğitim · 3 ünite

Konu Özeti

Ünite 1: Gökyüzündeki Komşularımız ve Biz

Güneş, çevresine ısı ve ışık yayan bir yıldızdır ve milyarlarca yıldız arasından Dünya'mıza en yakın olanıdır. Gezegenimizdeki yaşamın sürdürülebilmesi için en temel enerji ve ısı kaynağı konumundadır. Geometrik şekli küreye benzeyen Güneş, tıpkı Dünya gibi katmanlardan oluşan sıcak gaz kütleleridir.

Ünite 2: Kuvvet ve Kuvvetin Ölçülmesi

Kuvvet kavramı, günlük yaşamımızda sıklıkla karşılaştığımız, cisimler üzerinde çeşitli değişiklikler yapabilen etki olarak karşımıza çıkmaktadır. Duran bir cismi harekete geçiren, hareket halindeki bir cismi hızlandıran veya yavaşlatan, hatta tamamen durduran etki kuvvettir. Ayrıca kuvvet, hareketli bir cismin yönünü ve doğrultusunu değiştirme yeteneğine de sahiptir.

Ünite 3: Canlıların Yapısına Yolculuk

Canlıların yapısını oluşturan ve canlılık özelliği gösteren en küçük yapı birimine hücre denir. İnsan gözünün göremeyeceği kadar küçük detayları incelememizi sağlayan mikroskoplar, 1590'lı yıllarda Hans ve Zacharias Janssen tarafından geliştirilen ilk iki mercekli sistemle temellerini bulmuştur. Robert Hooke ise 1665 yılında şişe mantarı kesitlerini inceleyerek gördüğü küçük odacıklara hücre anlamına gelen 'Cellula' adını vermiştir.

Öne Çıkan Kavramlar

GüneşÇevresine ısı ve ışık yayan, katmanlardan oluşan ve Dünya'ya en yakın yıldız olan sıcak gaz küresidir. Örnek: Güneş, Dünya'daki yaşamın temel ısı ve ışık kaynağıdır.
AyDünya'nın etrafında belirli bir yörüngede dönen, ışık kaynağı olmayıp Güneş'ten aldığı ışığı yansıtan tek doğal uydudur. Örnek: Ay, Dünya'ya en yakın gök cismidir.
Güneş LekeleriGüneş'in yüzeyinde bulunan, çevreye göre daha soğuk olduğu için koyu renkli görünen bölgelerdir. Örnek: Galileo Galilei, Güneş lekelerinin kaydığını gözlemleyerek Güneş'in döndüğünü kanıtlamıştır.
KraterAtmosferi çok ince olan Ay yüzeyine gök taşlarının çarpması sonucunda oluşan irili ufaklı çukurlardır. Örnek: Ay yüzeyinde son yıllarda yüzlerce yeni krater oluştuğu saptanmıştır.
Doğal UyduGezegenlerin etrafında belirli yörüngelerde dolanan doğal gök cisimleridir. Örnek: Ay, Dünya'nın tek doğal uydusudur.
Ay'ın EvreleriAy'ın Dünya etrafındaki dolanma hareketi sırasında Güneş'e ve Dünya'ya göre konum değiştirmesi sonucu oluşan farklı görünümleridir. Örnek: Yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördün ana evreleridir.
Yeni AyAy'ın Güneş ile Dünya arasında yer aldığı ve Dünya'ya bakan yüzeyinin ışık almadığı için görünmediği ana evredir. Örnek: Yeni ay evresinde Ay gökyüzünde karanlık görünür.
İlk DördünYeni ay evresinden bir hafta sonra görülen, Dünya'dan bakıldığında 'D' harfi şeklinde görülen ana evredir. Örnek: İlk dördün evresinde Ay'ın yarısı aydınlık görünür.
DolunayDünya'nın Güneş ile Ay arasında yer aldığı, Ay'ın Dünya'ya bakan yüzeyinin tamamen aydınlık olduğu ana evredir. Örnek: Dolunay evresinde Ay gökyüzünde kocaman parlak bir küre gibi görünür.
Son DördünDolunay evresinden bir hafta sonra görülen, Dünya'dan bakıldığında 'ters D' harfi şeklinde görülen ana evredir. Örnek: Son dördün evresinde Ay'ın sol yarısı aydınlıktır.
HilalYeni ay ile ilk dördün arasında veya son dördün ile yeni ay arasında görülen, 'C' veya 'ters C' harfine benzeyen ara evredir. Örnek: Türk bayrağındaki Ay figürü hilal evresini temsil eder.
Şişkin Ayİlk dördün ile dolunay arasında veya dolunay ile son dördün arasında görülen ara evredir. Örnek: Şişkin ay evresinde Ay büyük ölçüde aydınlıktır ancak tam daire değildir.
TerminatörAy yüzeyindeki aydınlık ve karanlık bölgeleri birbirinden ayıran sınırdır. Örnek: Ay'ın evreleri incelenirken aydınlık ve karanlık kısmı ayıran çizgi terminatördür.
Süper AyAy'ın Dünya'ya yörüngesinde en yakın olduğu anda yeni ay veya dolunay evresine denk gelmesiyle normalden daha büyük görünmesi olayıdır. Örnek: Süper Ay durumunda Ay gökyüzünde olağanüstü büyük görünür.
Dönme HareketiBir gök cisminin kendi ekseni etrafında yaptığı tur hareketidir. Örnek: Dünya kendi ekseni etrafındaki dönme hareketini 24 saatte tamamlar.
Dolanma HareketiBir gök cisminin başka bir gök cisminin etrafında yörünge boyunca yaptığı tur hareketidir. Örnek: Dünya, Güneş'in etrafında dolanma hareketi yapar.
HacimMaddelerin ve cisimlerin uzayda kapladığı yer miktarıdır. Örnek: Güneş, hacimsel olarak Dünya'dan çok daha büyüktür.
Saat Yönünün TersiGüneş, Dünya ve Ay'ın dönme ve dolanma yönünü ifade eden, batıdan doğuya doğru olan yön hareketidir. Örnek: Dünya'nın dönme yönü saatin dönme yönünün tersinedir.
AtmosferGök cisimlerini çevreleyen gaz tabakasıdır. Örnek: Ay'ın atmosferi yok denecek kadar incedir.
RasathaneGök cisimlerini incelemek ve astronomi gözlemleri yapmak için kurulan gözlemevidir. Örnek: Uluğ Bey Semerkant'ta büyük bir rasathane yaptırmıştır.
YıldızÇevresine ısı ve ışık yayan sıcak plazma küreleridir. Örnek: Güneş orta büyüklükte bir yıldızdır.
Zîc-i Uluğ BeyUluğ Bey tarafından hazırlanan, yıldızların hareketlerini ve gök cisimlerini gösteren ünlü astronomi eseridir. Örnek: Uluğ Bey bu eserinde bir yılı çok hassas hesaplamıştır.
Millî Uzay ProgramıTürkiye'nin uzay alanındaki yeteneklerini artırmak amacıyla 2021 yılında başlatılan stratejik programdır. Örnek: Millî Uzay Programı kapsamında Ay'a uzay aracı gönderilmesi hedeflenmektedir.
Ali KuşçuFethiye adlı astronomi kitabını yazan Türk-İslam bilginidir. Örnek: Ali Kuşçu gezegenlerin konumlarını ayrıntılı incelemiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Güneş ve Ay'ın dönme/dolanma yönlerinin her zaman saatin dönme yönünün tersine (batıdan doğuya) olduğunu sınavda karıştırmayın.
  • Ay'ın kendi etrafındaki dönme süresi ile Dünya etrafındaki dolanma süresinin birbirine eşit olması nedeniyle hep aynı yüzünün görüldüğü bilgisi sık sorulur.
  • Güneş'e asla koruyucu filtresiz veya çıplak gözle/dürbünle bakılamayacağı, bunun kalıcı görme kaybına yol açacağı güvenlik uyarısı olarak önemlidir.
  • Ay'da ince atmosfer yüzünden rüzgâr ve yağış olmadığını, bu yüzden ayak izlerinin silinmediğini ve kraterlerin oluştuğunu unutmayın.
  • Ana evreler (yeni ay, ilk dördün, dolunay, son dördün) ile ara evreler (hilal, şişkin ay) birbirine karıştırılmamalıdır; iki ana evre arası 1 haftadır.
  • Uluğ Bey'in rasathanesi ve 'Zîc-i Uluğ Bey' eseri ile Ali Kuşçu'nun 'Fethiye' kitabının hangi bilim insanına ait olduğu eşleştirme sorularında sıklıkla çıkar.
  • Kütle ile ağırlık kavramlarını karıştırmayın; kütle madde miktarıdır ve her yerde aynıdır (eşit kollu terazi ile ölçülür), ağırlık ise bir kuvvettir ve konuma göre değişir (dinamometre ile ölçülür).
  • Dinamometre sorularında yayların kalınlığı (kesit alanı) arttıkça ölçebileceği maksimum kuvvet değerinin arttığına ama hassasiyetin azaldığına dikkat edin.
  • Dünya'nın geoit şekli nedeniyle kutuplarda yer çekimi kuvvetinin Ekvator'a göre daha fazla olduğunu ve dolayısıyla ağırlığın kutuplarda daha büyük ölçüleceğini unutmayın.
  • Sürtünme kuvvetinin her zaman harekete zıt yönde etki ettiğini ve yüzey pürüzlülüğü arttıkça sürtünme kuvvetinin de arttığını göz önünde bulundurun.
  • Hava ve su direncinin cisimlerin hareketini zorlaştıran birer sürtünme kuvveti türü olduğunu, sivri tasarımların ise bu direnci azaltmak için yapıldığını unutmayın.
  • Dinamometre bölme hesaplamalarında toplam kuvveti toplam bölme sayısına bölerek bir bölmenin değerini bulmadan işlem yapmayın.