MadencilikArz kabuğunda bulunan cevher, endüstriyel hammadde, kömür ve petrol gibi ekonomik değeri olan maddeleri yeryüzüne çıkarıp paraya dönüştürme işidir. Ekonomiye gerekli doğal hammaddeyi sağlamayı amaçlayan uygulamalı bir bilim dalıdır. Metinde bu sektörün tarımla birlikte iki temel hammadde kaynağından biri olduğu belirtilir.
Kritik Açık İşletme Derinliği (Sınır Derinlik)Bir maden yatağında açık işletme yönteminin uygulanabileceği maksimum derinlik sınırıdır. Teknik ve ekonomik yapılabilirlik göz önüne alınarak, açık işletme üretim maliyetinin yeraltı üretim maliyetine eşit olduğu noktaya kadar açık işletme, bu sınırdan sonra ise yeraltı işletmesi uygulanır.
Grizu PatlamasıKömür madenlerinde fosil oluşum süreciyle ortaya çıkan metan gazının (Firedamp) havadaki yoğunluğunun %5 ile %15 arasında olduğu durumlarda bir ateşleme kaynağıyla birleşerek patlaması olayıdır. Madenlerdeki en ölümcül tehlikelerden biridir.
SilikozisMaden ve taş ocaklarında içinde silis bulunan taşların kırılması ve kazılmasıyla ortaya çıkan solunabilir kristal kuvars (silis) tozlarının uzun süre solunması sonucu gelişen ağır bir akciğer pnömokonyoz hastalığıdır. Yeni kazılmış taze silis tozu eski tozlara göre çok daha tehlikelidir.
Kömür İşçileri Pnömokonyozu (CWP)Kömür madenciliği faaliyetleri sırasında ortama yayılan ve bünyesinde silika, kireç ve kil de barındıran solunabilir kömür tozlarının akciğerlerde birikmesiyle oluşan meslek hastalığıdır. İlerlemiş durumlarda kronik bronşit ve amfizeme yol açar.
Oda-Topuk YöntemiYeraltı madenciliğinde, özellikle ABD'de yaygın olarak kullanılan, cevherin belirli odalar açılarak çıkarılması ve odalar arasında tavanı desteklemek amacıyla planlı emniyet topuklarının (sütunlarının) bırakılması esasına dayanan üretim yöntemidir.
Uzunayak MadenciliğiDüzgün tabakalaşma gösteren ve kalınlığı 0,5 ile 4 metre arasında değişen yeraltı maden yataklarında, genellikle 180-300 metre ayak boyunda geniş bir kazı arını boyunca mekanize veya konvansiyonel olarak uygulanan en yaygın yeraltı üretim yöntemidir.
Jeotermal Derinlik Sıcaklık Artışı (Jeotermik Basamak)Yeraltı maden işletmelerinde derine inildikçe ortam sıcaklığının her 100 metrede 1°C artması olgusudur. Bu durum derin ocaklarda duvar sıcaklıklarının 40°C'yi aşmasına ve ısı stresine neden olur.
Radon GazıYeraltı kayaçlarında doğal olarak bulunan ve patlatma veya kazı işlemleri sırasında serbest kalan radyoaktif bir gazdır. Solunması halinde madencilerde akciğer kanseri riskini önemli ölçüde artırır.
Dekapaj (Örtü Kazısı)Açık işletme madenciliğinde, alt kısımdaki ekonomik değere sahip cevher kitlesine ulaşabilmek için cevherin üzerini kaplayan faydasız toprak ve kayaç tabakasının kazılarak sahadan uzaklaştırılması işlemidir.
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)Çalışanı, yürütülen işten kaynaklanan ve sağlık ile güvenliği etkileyen bir veya birden fazla riske karşı korumak amacıyla tasarlanmış, çalışan tarafından giyilen, taşınan veya takılan araç, gereç ve ekipmanlardır. Maden sektöründe baret, iş ayakkabısı, toz maskesi ve kulak koruyucu yaygın örneklerdendir.
Risk FarkındalığıÇalışanın işyerinde karşılaşabileceği tehlike ve risklerin potansiyel zararlarının bilincinde olması durumudur. İncelemede maden çalışanlarının %95,7'si işyerindeki risklerin farkında olduğunu beyan etmiştir.
Nihai Tedbir Yaklaşımıİş sağlığı ve güvenliğinde tehlikeleri kaynağında yok etme veya mühendislik önlemleri alma aşamalarından sonra risklerin sıfırlanamadığı durumlarda en son aşamada KKD kullanımına başvurulması ilkesidir. Çalışmada bu genel yaklaşımın madencilikte öncelikli tedbir gibi algılandığı tespit edilmiştir.
Ergonomik UygunlukKullanılan koruyucu ekipmanın çalışanın fiziksel yapısına, işin gereklerine ve ortam şartlarına tam uyum sağlayarak hareket kabiliyetini kısıtlamaması durumudur. Maden sektöründe baretler %70,6 ile ergonomik açıdan en düşük memnuniyet sağlayan ekipmandır.
Mevzuata Uygunluk İşareti (CE)KKD'lerin Avrupa Birliği ve ulusal mevzuat standartlarına, temel sağlık ve güvenlik gereksinimlerine uygun üretildiğini gösteren simgedir. Maden işletmelerindeki çoğu ekipmanda %90 ile %100 arasında mevcut olduğu saptanmıştır.
Standart Dağıtımİşletmelerde çalışanların spesifik iş tanımları, kişisel fiziksel özellikleri veya ortamdaki ölçüm değerleri dikkate alınmaksızın herkese tek tip ve aynı özellikte donanım verilmesi uygulamasıdır.
İşveren Denetimiİşverenin veya işveren vekillerinin temin ettiği KKD'lerin sahadaki çalışanlar tarafından doğru, eksiksiz ve kesintisiz kullanılıp kullanılmadığını kontrol etme sürecidir. Araştırmada %89,1 oranında uygulandığı bildirilmiştir.
Özel Muhafaza AlanıKişisel koruyucu donanımların kirlenmesini, yıpranmasını veya bozulmasını önlemek amacıyla sadece bu ekipmanların saklanması için ayrılmış özel dolap veya alanlardır. Maden sektöründe sadece %17,4 oranında KKD dolabı bulunmaktadır.
Kullanım Kılavuzu İncelemesiEkipmanın doğru kullanımı, sınırları, bakım ve temizlik şartlarını öğrenmek için üretici tarafından sağlanan rehberin okunmasıdır. Madencilikte KKD eğitimi oranı %93,5 olmasına karşın kılavuz okuma oranı %21,7 seviyesindedir.
İş Kıdemi (Tecrübe)Çalışanın aynı işyerinde ve aynı risk ortamında toplam çalışma süresidir. Yarıya yakını 3 yıl ve altı tecrübeye sahip olan maden çalışanlarında risk adaptasyonu ve doğru donanım seçimi bakımından kritik önem taşır.
TS EN ISO 374Kimyasal maddelere ve mikroorganizmalara karşı koruma sağlayan eldivenlerin sahip olması gereken performans standartlarını ve test yöntemlerini belirleyen standarttır.
TS EN ISO 388Aşınma, bıçakla kesilme, yırtılma ve delinme gibi mekanik risklere karşı koruyucu eldivenlerin mekanik dayanım sınırlarını belirleyen standarttır.
FFP1 / FFP2 / FFP3Solunum koruyucu maskelerin filtreleme kapasitelerini belirleyen sınıflardır; FFP3 en yüksek koruma seviyesini sunarak en ince toz partiküllerini bile filtreler.
Kapalı Devre Solunum CihazıOrtam havasından tamamen bağımsız olarak çalışan, kullanıcıya kendi tüpünden veya kimyasal reaksiyonla ürettiği temiz havayı sağlayan, oksijen yetersizliğinde kullanılan sistemdir.
