Ünite 6: Davaların İncelenmesi — Önemli Kavramlar

Dava dilekçelerinin mahkemeye sunulmasından sonra esasa geçilmeden önce İYUK m. 14'te öngörülen kanuni sıraya göre 15 gün içinde şekli ve usulü açılardan denetlenmesidir. Görev, yetki, ehliyet, süre ve husumet gibi temel yargılama şartlarının varlığı bu aşamada incelenir.

İdari yargı hâkiminin, tarafların ileri sürdüğü iddia, savunma ve delillerle bağlı olmaksızın uyuşmazlığın çözümü için gerekli her türlü bilgi, belge ve delili kendiliğinden araştırıp toplama yetkisi ve ödevidir. Bu ilke kamu düzenini korumayı ve idare ile birey arasındaki güce dayalı eşitsizliği dengelemeyi amaçlar.

Kanunen dava açılmadan önce idari makamlara başvuru yapılmasının zorunlu kılındığı hallerde, bu idari başvuru yolları tüketilmeden doğrudan idari yargıda dava açılması durumudur. Bu durumda mahkeme dilekçenin görevli idari mercie tevdiine karar verir.

Aynı dilekçe ile birden fazla işleme karşı dava açılabilmesi için aranan koşullardan biri olup, dava konusu edilen işlemlerin aynı hukuki dayanaklara veya mevzuat hükümlerine dayanması durumunu ifade eder. İşlemlerden biri hakkındaki hukuki çözümün diğerini de doğrudan etkilemesi halidir.

Birden fazla idari işlemin aynı olay, eylem veya maddi sebeplere dayanarak tesis edilmiş olması halidir. Örneğin kamu görevlisinin tek bir eylemi nedeniyle hem disiplin cezası alması hem de görev yerinin naklen değiştirilmesi işlemleri arasında maddi bağlılık vardır.

Bir idari işlemin konusu veya ortaya çıkardığı hukuki sonucun, başka bir idari işlemin tesis edilme sebebini oluşturması durumudur. Örnek olarak bir alanın yola tahsisine ilişkin imar planı ile bu plana dayanılarak yapılan kamulaştırma işlemi gösterilebilir.

Birden fazla kişinin ortak bir dilekçe ile dava açabilmesi için aranan şart olup, idari işlemin birden fazla şahsın mülkiyet, çevre veya ortak hak ve yararlarını aynı anda ve aynı yönde ihlal etmesidir. Paylı mülkiyette paydaşların kamulaştırmaya birlikte dava açması buna örnektir.

Belirli idari uyuşmazlıkların (örneğin ihale, acele kamulaştırma) daha hızlı sonuçlandırılması amacıyla İYUK m. 20/A ile düzenlenen, savunma süresinin 15 gün olduğu ve ikinci dilekçeler aşamasının bulunmadığı özel ve süratli yargılama yoludur.

Dava dilekçesinin verilmesi, davalı idarenin savunması, davacının cevabı ve davalının ikinci savunması aşamalarının tamamlanıp tarafların tüm iddia, savunma ve delillerini mahkemeye sunmasıyla dosyanın karar verilebilir nihai aşamaya gelmesidir.

Dava açılırken eksik yatırılan veya yargılama sırasında tükenen posta/harç giderlerinin mahkemece verilecek 30 günlük süre içinde (ve gereğinde yenilenen 2. bildirimle) tamamlanmaması halinde davanın açılmamış sayılmasına veya dosyanın işlemden kaldırılmasına yol açan usul eksikliğidir.

Dava dilekçesinde davalı tarafın yanlış idari makam olarak gösterilmesi veya hiç gösterilmemesi durumudur. İdari yargıda bu durum dava reddi sebebi yapılmaz; mahkeme resen gerçek idari mercii tespit ederek dilekçeyi ona tebliğ eder.

İdari yargıda kural evrak üzeri inceleme olsa da kanunda belirtilen parasal sınırların (25.000 TL üzeri tam yargı/vergi davaları) veya işlem türlerinin (iptal davaları) varlığı halinde tarafların talebi veya mahkemenin resen kararıyla sözlü açıklamaların dinlendiği celsedir.

Tarafın ölümü, nitelik değiştirmesi veya adresine tebligat yapılamaması gibi durumlarda mahkemece yargılamaya ara verilerek dosyanın pasif konuma alınması kararıdır. Belirlenen yasal süreler içinde (4 ay veya 1 yıl) yenileme yapılmazsa dava açılmamış sayılır.

6459 sayılı Kanun ile İYUK m. 16/4'e eklenen ve tam yargı davalarında dava dilekçesinde talep edilen tazminat miktarının harcı ödenerek nihai karar verilinceye kadar bir defaya mahsus olmak üzere artırılmasına imkân tanıyan usul kurumudur.