Ünite 1: Temel Kavram ve Yöntem Sorunları

1936 Tarihli İş Kanunu

Türkiye'de çalışma ilişkilerini bireysel ve toplu boyutlarıyla düzenleyen ilk bütüncül yasadır. Bu kanunla grev ve lokavt yasaklanmış, iş uyuşmazlıklarının çözümü için zorunlu tahkim sistemi getirilmiş ve işçi temsilciliği kurumu düzenlenmiştir.

1947 Tarihli Sendikalar Kanunu

Türkiye'de çok partili siyasal hayata geçişin ardından çıkarılan ve ilk defa sendikaların kurulmasını ve faaliyetlerini yasal çerçeveye kavuşturan kanundur. Ancak bu kanun döneminde de grev ve lokavt yasakları devam etmiştir.

1961 Anayasası ve Sendikal Haklar

Türkiye tarihinde sendika, toplu sözleşme ve grev haklarını ilk kez anayasal güvenceye kavuşturan belgedir. Bu anayasa ile ekonomik ve sosyal haklar kapsamında sendikal haklara çok geniş ve koruyucu bir yer verilmiştir.

1963 Tarihli 274 ve 275 Sayılı Yasalar

1961 Anayasası'nın getirdiği güvenceler doğrultusunda çıkarılan Sendikalar Kanunu (274) ile Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu'dur (275). Bu yasalar 1983 yılına kadar Türk çalışma yaşamının temel yasal belirleyicileri olmuştur.

Anahtar Kavramlar

İşgücüBir ülkedeki nüfusun üretici durumda bulunan, iktisadi faaliyete katılan kısmıdır. Bu kavram aktif nüfus veya faal nüfus terimleriyle de ifade edilir ve fiilen çalışanlar ile aktif iş arayanları kapsar.

Çalışma İlişkileriİşgücü içerisindeki farklı statü kategorileri arasında üretim sürecinden kaynaklanan ve bu sürecin örgütlenmesiyle şekillenen ilişkiler bütünüdür.

Ücretliler (İşçiler)Başkasına ait bir işte, üretim araçlarına sahip olmaksızın, belirli bir ücret veya maaş karşılığında bağımlı olarak çalışan statü kategorisidir.

İşverenKendi adına veya ortaklık şeklinde işlettiği işyerinde, ücret karşılığında bağımlı olarak işçi istihdam eden gerçek veya tüzel kişilerdir.

Kendi Hesabına ÇalışanlarKendilerine ait sermayeyi kullanarak ve kendi işgüçleri ile üretim sürecine katılan, ancak yanlarında ücretli işçi çalıştırmayan bağımsız çalışanlardır.

Ücretsiz Aile İşçisiAileye ait üretim araçlarıyla, herhangi bir ücret geliri elde etmeksizin çalışan ve diğer üç statü kategorisinin hiçbirine tam olarak uymayan kesimdir.

TarihGeçmiş adı verilen zaman dilimini inceleyen, geçmişin açıklanmasına dayanarak bugünü anlamayı ve gelecek için öngörüler üretmeyi amaçlayan bir sosyal bilim dalıdır.

Tarihsel OlguGeçmişteki sonsuz sayıdaki olay arasından, toplumsal sonuçları ve etkileri itibariyle derin ve kalıcı izler bıraktığı için tarihçi tarafından seçilip anlamlandırılan olgudur.

KuramSoyut kavramlar kullanılarak inşa edilen, somut olaylar arasındaki nedensellik ilişkilerini açıklamaya ve karmaşık olguları sistemli bir şekilde sınıflandırmaya yarayan düşünsel çerçevedir.

Baskı GrubuOrtak çıkarlar etrafında birleşen ve bu çıkarları gerçekleştirmek amacıyla siyasal otoriteler ve karar organları üzerinde etki yapmaya çalışan örgütlenmiş toplumsal gruplardır.

KurumBelirli bir zaman ve mekân boyunca özdeşlik gösteren, ilişkilerden yapılı olan ve toplumda belirli bir düzen yaratma amacı güden kristalleşmiş sosyal kalıplardır.

Toplu Pazarlıkİşçi ve işveren örgütlerinin bir araya gelerek ücret, çalışma süreleri ve iş güvenliği gibi çalışma koşullarını belirlemek amacıyla yürüttükleri müzakere sürecidir.

Toplu İş SözleşmesiToplu pazarlık süreci sonucunda tarafların anlaşmaya varmasıyla imzalanan ve çalışma koşullarını belirli bir süre için sabitleyen yazılı, hukuksal belge niteliğindeki metindir.

Grevİşçilerin, çalışma koşullarını iyileştirmek veya isteklerini işverene kabul ettirmek amacıyla toplu olarak işi bırakmaları şeklinde uygulanan en önemli iş mücadelesi aracıdır.

Lokavtİşverenin, işçilerle yaşanan uyuşmazlıklar çerçevesinde kendi isteklerini kabul ettirmek amacıyla işçileri topluca işten uzaklaştırması ve işyerini kapatması eylemidir.

Zorunlu Tahkimİşçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde tarafların anlaşamaması durumunda, devlet tarafından belirlenen resmi bir kurulun nihai ve bağlayıcı kararı vermesidir.

DönemleştirmeTarihsel çözümlemeyi kolaylaştırmak amacıyla, geçmiş zaman dilimini kendi içinde göreli olarak homojen ve ortak özellikler taşıyan alt bölümlere ayırma işlemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

1982 Anayasası ve 1983 Düzenlemeleri

12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrasında yürürlüğe giren anayasa ve buna bağlı çıkarılan 2821 ile 2822 sayılı kanunlardır. Bu düzenlemeler, sendikal faaliyetleri, toplu sözleşme ve grev hakkının kullanımını zorlaştırarak daha kısıtlayıcı bir yapı getirmiştir.

2012 Tarihli 6356 Sayılı Kanun

Türkiye'de 1983 yılından beri yürürlükte olan 2821 ve 2822 sayılı yasaları yürürlükten kaldıran, toplu iş ilişkilerini tek bir hukuksal metin çerçevesinde birleştiren Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'dur.

1909 Tarihli Tatil-i Eşgal Kanunu

Osmanlı İmparatorluğu döneminde iş uyuşmazlıklarının çözümü ve grevlerin sınırlandırılması amacıyla çıkarılan, Türkiye çalışma ilişkileri tarihindeki ilk barışçı çözüm ve uzlaştırma mekanizmalarını içeren kanundur.

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve Türkiye

1919 yılında kurulan küresel örgüte Türkiye 1932 yılında üye olmuştur. Türkiye, üyelik sonrasında örgütün sözleşmelerini ve tavsiye kararlarını iç hukukuna aktararak çalışma standartlarını uluslararası düzeye yaklaştırmaya çalışmıştır.

1926 Tarihli Borçlar Kanunu ve Umumi Mukavele

Bu kanunla 'umumi mukavele' adıyla toplu iş sözleşmesi kurumu ilk kez Türk hukuk sistemine dahil edilmiştir. Ancak dönemin sosyo-ekonomik koşulları ve yasal yetersizlikler nedeniyle bu kurum uzun süre kâğıt üzerinde kalmıştır.

1938 Tarihli Cemiyetler Kanunu Yasakları

Bu kanunla sınıf esasına veya sınıf adına dayanan cemiyet kurma yasağı getirilmiştir. Bu düzenleme, Türkiye'de sendikaların kurulmasını ve işçilerin sınıf temelli örgütlenmesini yasal olarak tamamen engellemiştir.

1946 Yılı Cemiyetler Kanunu Değişikliği

İkinci Dünya Savaşı sonrasında çok partili hayata geçiş sürecinde yapılan bu yasal değişiklikle, sınıf esasına dayalı cemiyet kurma yasağı kaldırılmıştır. Bu tarihi adım, 1947'de sendikaların kurulmasının önünü açmıştır.

1945 Yılı ve Küresel Dönüm Noktası

İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle birlikte kapitalizm-sosyalizm rekabeti ve yıkımın büyüklüğü, Avrupa başta olmak üzere dünyada refah devleti uygulamalarını ve çalışma ilişkilerinin güçlü bir şekilde kurumsallaşmasını tetikleyen yıldır.

Sınavda Dikkat Et

İşgücü statü kategorilerini iyi öğrenin; ücretliler, işverenler, kendi hesabına çalışanlar ve ücretsiz aile işçileri arasındaki farklar sınavlarda sıkça sorulmaktadır.
Fernand Braudel'in 'Kuram yoksa tarih de yoktur' sözünü ve kuramın olguları düzenleme işlevini unutmayın; kuramsal yaklaşımlar sorularında bu ilişki kritik önem taşır.
Türkiye çalışma ilişkileri tarihindeki anayasal dönüm noktalarına dikkat edin; özellikle 1961 Anayasası'nın sendika, toplu sözleşme ve grev haklarını ilk kez birlikte güvenceye aldığını unutmayın.
1936 İş Kanunu ile 1947 Sendikalar Kanunu arasındaki farkı iyi ayırt edin; 1936 kanununda sendika düzenlemesi yoktur, 1947 kanununda ise sendika vardır ancak grev yasağı sürmektedir.
Tarihte dönemleştirmenin gerçek bir olgu değil, tarihçinin analizi kolaylaştırmak için kullandığı soyut bir 'düşünce aracı' olduğunu bilmek metodoloji sorularını doğru çözmenizi sağlar.
Devletin çalışma ilişkilerindeki üç rolünü (düzenleyici, işveren, makroekonomik yönlendirici) iyi kavrayın; devletin doğrudan işverenlik rolü İktisadi Devlet Teşekkülleri üzerinden sorulabilir.