← Ünite 1
Temel İlkyardım Bilgisi

Ünite 1: İlkyardıma Giriş

Sağlık Bakanlığı İlkyardım Yönetmeliği
2002 yılında çıkartılan T.C. Sağlık Bakanlığı ilkyardım yönetmeliği ile ilkyardım tanımı ortak bir noktada toplanmış ve yasal çerçevesi belirlenmiştir. Bu yönetmelik ilkyardımın tanımını, kapsamını ve uygulama esaslarını resmi olarak düzenlemiştir.
İlkyardımın Kritik Süresi
Kalp krizi, kazalar veya benzeri acil durumlarda ilkyardımın en kritik dakikaları ilk 5-10 dakikadır. İlk 5 dakika içinde ilkyardım girişimine başlamak, kişinin yaşama şansını ve durumunun iyiye gitme olasılığını katbekat artırmaktadır.
Türkiye Acil Yardım Numarası: 112
Türkiye genelinde tüm acil durumlar için tek çatı altında toplanan acil yardım merkezi numarası '112'dir. Olay yerinde doğru ve zamanında 112'nin aranması hayat kurtarıcı zincirin en önemli halkasını oluşturur.
Diğer Acil Yardım Hatları
Acil durumun niteliğine göre 112'nin yanı sıra İtfaiye için 110, Zehir Danışma için 114, Trafik Polisi için 154, Polis İmdat için 155, Jandarma İmdat için 156 ve Doğalgaz Acil için 187 numaraları aranmalıdır.

Anahtar Kavramlar

İlkyardımHerhangi bir kaza veya yaşamı tehlikeye düşüren durumda, sağlık ekipleri gelinceye kadar olay yerinde tıbbi araç gereç aranmaksızın mevcut imkânlarla yapılan ilaçsız uygulamalardır. Örnek olarak, trafik kazasında yaralanan bir kişiye tıbbi malzeme olmaksızın solunum yolu açma müdahalesi yapılması ilkyardım kapsamındadır.
Acil TedaviSağlığı bozulan veya hayatı tehlikeye giren kişilere, tıbbi eğitim almış uzman personel tarafından olay yerinde veya sağlık kuruluşlarında tıbbi alet ve ilaçlarla yapılan girişimlerdir. Örneğin, ambulans ekibinin hastaya kalp masajı yaparken aynı zamanda ilaç uygulaması acil tedavidir.
İlkyardımcıİlkyardım tanımında belirtilen amaçlar doğrultusunda, tıbbi araç gereç aranmaksızın eldeki imkânlarla ilaçsız uygulama yapabilen temel eğitim almış kişidir. Olay yerinde ilk müdahaleyi yapan ve 112 ekipleri gelene kadar sorumluluk üstlenen bireydir.
Korumaİlkyardımın temel uygulamalarının ilki olup, ilkyardımcının önce kendini, sonra çevresini ve en son yaralıyı güvenli bir ortama almasıdır. Örnek olarak, trafik kazasında arkadan gelebilecek araçlara karşı 150-200 metre mesafeye uyarı işareti konulması koruma önlemidir.
BildirmeOlay yerinde güvenliği sağladıktan sonra ilgili acil kurumlarına (112 vb.) hızlı ve doğru bilgi aktarımı yapılmasıdır. Örnek olarak, 112'yi arayarak kazanın yerini, yaralı sayısını ve yapılan işlemleri net bir şekilde bildirmek bildirme kuralıdır.
KurtarmaGüvenlik sağlandıktan ve bildirim yapıldıktan sonra yaralıların durumunun hızlıca değerlendirilerek yapılan müdahale işlemleridir. Örnek olarak, bilinci kapalı olan hastanın solunumunu kontrol edip uygun pozisyonda müdahale edilmesi kurtarma aşamasıdır.
Hayat Kurtarma ZinciriYaşamı tehlikeye sokan durumlarda kişilerin hayatta kalma şansını artıran dört aşamalı halkalar bütünüdür. 112'ye haber verilmesi, olay yerinde yaşam desteği, ambulansta ve hastane acil servisinde yapılan girişimlerden oluşur.
Baş-Çene PozisyonuBilinci kapalı kişilerde dil kökünün soluk borusunu kapatmasını önlemek için bir elin alna konulup başın geriye itilmesi ve diğer elin parmaklarıyla çenenin yukarı kaldırılması işlemidir. Bu sayede soluk borusu açıklığı sağlanır.
Bak-Dinle-HissetKazazedede solunumun olup olmadığını anlamak için kullanılan, göğüs hareketlerinin izlenmesi, nefes sesinin dinlenmesi ve nefes sıcaklığının hissedilmesi adımlarından oluşan en az 10 süren yöntemdir.
NabızKalbin kanı atardamarlara her fırlatışında damar duvarında oluşturduğu basıncın parmaklar aracılığıyla hissedilmesidir. Yetişkinlerde boyun şah damarından, bebeklerde ise kol atardamarından ölçülür.
Hareket SistemiKemikler, eklemler ve kaslardan oluşan, bedenin iskelet çatısını kuran ve yürüme, koşma gibi hareketleri sağlayan sistemdir. Bedendeki ısı üretiminin büyük kısmı kas faaliyetleriyle gerçekleşir.
Dolaşım SistemiKalp, damarlar ve kandan oluşan, hücrelerin besin ve oksijen ihtiyacını karşılayan, atık maddeleri uzaklaştıran ve beden ısısını düzenleyen sistemdir. Kanın damar içindeki akışını kalp pompalar.
Solunum SistemiBurun, yutak, gırtlak, soluk borusu, bronşlar ve akciğerlerden oluşan, oksijen alımı ve karbondioksit atılımını sağlayan sistemdir. Alveollerde gaz alışverişi gerçekleştirilir.
AlveolAkciğer bronşçuklarının ucunda bulunan ve tek sıra epitel hücrelerinden oluşan hava kesecikleridir. Atmosferden gelen oksijen ile kandaki karbondioksitin difüzyonla yer değiştirdiği temel solunum birimidir.
Merkezi Sinir SistemiKafatası ve omurga tarafından korunan beyin ve omurilikten oluşan, bedenin yönetim ve bilgi işlem merkezidir. Dış ve iç ortamdan gelen uyarıları işleyerek uygun tepkileri üretir.
Beyin-Omurilik Sıvısı (BOS)Merkezi sinir sistemini çevreleyen, steril, renksiz ve az protein içeren sıvıdır. Sinir sistemini yerçekimine karşı koruma, şok emicilik ve kafa içi basıncını dengeleme görevleri vardır.
Boşaltım SistemiBöbrekler, üreterler, sidik torbası ve üretradan oluşan, kanı süzerek metabolizma atıklarını idrar yoluyla dışarı atan ve su-elektrolit dengesini düzenleyen sistemdir.
NefronBöbrekler içinde yer alan ve kanın süzülerek yararlı maddelerin geri emilmesini, zararlı maddelerin ise idrara dönüştürülmesini sağlayan tüpsü temel süzme birimleridir.
Sindirim SistemiAğız, yemek borusu, mide, bağırsaklar ve yardımcı organlardan (karaciğer, pankreas) oluşan, besinlerin parçalanmasını, emilmesini ve artıkların atılmasını sağlayan sistemdir.
Üreme SistemiErkek ve dişi üreme organlarından oluşan, türün devamlılığını sağlayan gametlerin (sperm ve yumurta) üretildiği ve gebelik süreçlerinin gerçekleştiği sistemdir.
Bilinç DurumuKişinin kendisinin ve çevresinden gelen uyartıların farkında olması durumudur. İlkyardımda hastanın sesli, sarsarak veya ağrılı uyaranlara verdiği tepkilere göre 4 aşamada değerlendirilir.

Diğer Önemli Bilgiler

İnsan Vücudundaki Hücre Sayısı

İnsan bedeni yaklaşık 200 çeşidi bulunan toplam 100 trilyon civarında hücreden oluşur. Çoğu hücre mikroskopla görülebilecek kadar küçükken, büyüklükleri 1 mikrondan 1 metreye kadar değişiklik gösterebilir.

Yetişkin İskelet ve Kemik Yapısı

Yetişkin bir insanda kemikler beden ağırlığının yaklaşık yüzde 15'ini oluşturur ve toplamda 4-7 kilo arasındadır. Yeni doğan bebeklerde kemik sayısı 270 kadarken, erişkinlerde kemiklerin kaynaşmasıyla bu sayı 200 dolayına iner.

Kalbin Pompalama Kapasitesi

Yetişkin bir insanın kalbi ortalama 340 gram ağırlığında ve kendi yumruğu büyüklüğündedir. Dinlenme halindeyken dakikada ortalama 70 kez atan kalp, her kasılmada sol karıncıktan aorta 70 mililitre olmak üzere günde ortalama 7 bin litre kan pompalar.

Kan Macunu ve Hücre Oranları

Erişkin bir erkekte yaklaşık 5.5 litre, kadında ise 4.5 litre kan bulunur. Kanın yüzde 55'i sıvı olan plazmadan, yüzde 45'i ise alyuvar, akyuvar ve kan pulcuklarından oluşur; toplam alyuvar sayısı 30 trilyon dolayındadır.

Solunum Sıklığı Değerleri

Dakikada alınıp verilen solunum sayısı solunum sıklığı olarak adlandırılır. Bu değer yetişkinlerde dakikada 12-20, çocuklarda 15-20, bebeklerde ise 18-25 arasında değişiklik gösterir.

Beyin ve BOS Özellikleri

Yetişkinlerde beyin 100 milyardan fazla sinir hücresi içerir. Merkezi sinir sistemini yıkayan ve koruyan beyin-omurilik sıvısı (BOS) steril, renksizdir; şok emicilik ve kafa içi hacmini ayarlama gibi hayati görevleri üstlenir.

Böbreklerin Süzme Kapasitesi

Karın arka duvarında yer alan fasulye şeklindeki iki böbrek, bedendeki toplam kanı 24 saatte tam 48 kez süzerek yaklaşık 180 litre kan işler. Süzülen sıvının büyük kısmı geri emilirken günlük normal idrar atılımı 1-2 litredir.

Sindirim Sistemindeki Su Salınımı

Sindirim sistemi içerisine bir günde yaklaşık 7 litre su salgılanır. Besinlerin sindirimi ve emilimi sırasında bu suyun neredeyse tamamı geri emilir ve dışkı ile günde sadece 0.1 ila 0.2 litre su dışarı atılır.

Üreme Sisteminde Sperm Üretimi

Erkeklerde üreme buluğ çağı ile başlar ve ölene kadar devam eder. Her bir ejakülasyonda (meni içinde) ortalama 150 ile 600 milyon arasında sperm bulunur; bir seferde atılan sperm sayısı 50 milyonun altına düşerse kısırlık riski oluşur.

Trafik Kazalarında Güvenlik Mesafesi

Bir trafik kazası ile karşılaşıldığında, kazazedenin veya ilkyardımcının tehlikeye düşmemesi için kendi aracı trafiği engellemeyecek şekilde park edilmeli ve kazalı aracın 150-200 metre mesafesinden görülebilecek şekilde gerekli uyarı ve işaretlemeler yapılmalıdır.

Normal Beden Sıcaklığı

İnsan vücudunun normal iç sıcaklığı 36.5 °C olarak kabul edilir. Bu değerin aşırı üstüne çıkması veya altına düşmesi durumunda hücresel hasarlar ve hayati tehlikeler baş gösterebilir; özellikle 41-42 °C üzeri veya 34 °C altı kalıcı hasarlara yol açabilir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavlarda ilkyardım ile acil tedavi tanımı sıkça karıştırılır; ilkyardımın ilaçsız, tıbbi aletsiz ve olay yerindeki mevcut imkânlarla yapıldığını asla unutmayın.
  • İlkyardımın temel uygulamalarının sıralaması K-B-K (Koruma, Bildirme, Kurtarma) şeklindedir; olay yerinde ilk olarak 'koruma' ilkesinin uygulandığına dikkat edin.
  • 112 acil çağrı merkezinin her durumda hemen aranmayabileceğini, hastada bilinç kaybı, kanama veya solunum güçlüğü gibi ciddi bulgular olması gerektiğini sınavda göz önünde bulundurun.
  • İlkyardımın ABC aşamasında sırayla A (Airway-Solunum yolu), B (Breathing-Solunum), C (Circulation-Dolaşım) adımlarının izlendiğini ve asla sıralamanın değiştirilmeyeceğini unutmayın.
  • Yetişkinlerde nabzın boyun şah damarından, bebeklerde ise kol atardamarından ölçüldüğünü karıştırmayın; kırık şüphesi olan bölgelerden nabız ölçülmez.
  • BAK-DİNLE-HİSSET yönteminin en az 10 saniye süreyle uygulanması gerektiği sınav sorularında sıklıkla sorulan kritik bir detaydır.
  • Merkezi sinir sistemini koruyan ve şok emicilik yapan sıvının BOS (beyin-omurilik sıvısı) olduğunu, boşaltım sisteminin temel süzme biriminin ise nefron olduğunu unutmayın.