Şu halde okulların sevk ve idaresi bütünüyle en aydın, en bilgili uzmanların kararına bırakılmalıdır. Kültürün her dalı, her şubesi insanla başlar, tek bir insan zaman içerisinde daha sonra diğerlerini yavaş yavaş etkiler. İnsan doğasının hedefine doğru zaman içerisinde tedricen ilerlemesi ancak evrensel iyiye ilgi duyan ve içinde gelecekte daha iyi bir dünyanın kurulacağı ümit ve düşüncesini her dem taze tutabilecek geniş görüşlü insanların çabaları sayesinde mümkündür. Halkına yalnızca hayvanlar âleminin bir parçasını oluşturan ve hedefi yalnızca insan soyunu sürdürmek olan güruh nazarıyla bakan yöneticilerle ara sıra da olsa hâlâ karşılaşmıyor muyuz? Eğer o aklın eğitimi meselesini düşünüyorsa bunun nedeni sadece amaçlarını gerçekleştirmede halkının kendisine daha fazla yararının dokunabilmesini sağlamaktır. İnsan teklerinin bu doğal amacı göz önünde bulundurmaları elbette gereklidir fakat onların ayrıca insanlığın gelişimini ve insanların sadece zeki ve kurnaz değil, iyi olmalarını sağlamayı bilhassa akıllarından çıkarmamaları gerekir ve en güç olanı da onların gelecek kuşakları bir mükemmeliyet durumuna kendilerinin eriştiklerinden daha fazla yaklaştırmaya çalışmaları lüzumudur.
Şu halde eğitim sayesinde insan,
1. Önce disipline boyuna eğdirilmelidir; disiplinden dendiğinde bundan her zaman bizim hayvani tabiatımızı, ister tek bir fert olarak isterse toplumun bir üyesi olarak insanda, insanlığımızın daha iyi bir duruma gelmesi bakımından sınırlayan tesiri anlamalıyız. Şu halde disiplin sadece serkeşliği (itaatsizliği) dizginleyip sınırlar.
2. İkinci olarak eğitim insanı aynı zamanda kültürle donatmalıdır. Kültür eğitim ve öğretimi içine alır. Yeteneği gün yüzüne çıkartan kültürdür. Yetenek çeşitli amaçlara intibak edebilecek durumda olan bir melekeye sahip olmaktır. Dolayısıyla yetenek herhangi bir amacı belirlemez fakat bunu daha sonra ortaya çıkacak olan koşullara bırakır. Bazı beceriler esas itibarıyla herkes için iyidir, sözgelimi okuma ve yazma gibi; diğerleri, mesela müzik gibi, sadece belirli amaçlar peşinde olanlar için (iyidir) ki biz bunlarla kendimizi sevdirmek için uğraşırız. İşin doğrusu yeteneğin kullanılabileceği çok çeşitli amaçlar neredeyse sınırsızdır.
3. Üçüncü olarak eğitim kişiye ayrıca ayırt etme melekesi ve anlayış kazandırmalıdır, öyle ki kişi bu sayede kendisini toplum içerisinde idare edebilsin, kendisini sevdirebilsin, tesir ve nüfuz kazanabilsin. Bunun için medenilik dediğimiz bir kültür türü gereklidir. Bu sonuncusu rikkat, zarafet, nezaket ve kişiyi bütün insanları kendi amaçları için kullanma becerisi kazandıracak bir tür geniş görüşlülüğü basireti gerekli kılar. Bu incelik medenilik farklı çağların sürekli değişen zevklerine göre farklılık gösterir. Nitekim yirmi ya da otuz yıl önce toplumsal münasebetlerde teşrifat kuralları hala revaçtaydı.
4. Dördüncü olarak ahlaki terbiye eğitimin bir parçasını oluşturmalıdır. Bir insanın herhangi bir amaç için uygun olması yeterli değildir fakat onun mizacı o şekilde terbiye edilmelidir ki o artık iyi amaçlar dışında hiçbir şey seçmesin. İyi amaçlar zorunlu olarak herkes tarafından tasvip edilen ve aynı zamanda herkesin hedefi olabilen amaçlardır.
Kaynak: I. Kant, Eğitim Üzerine (çev. A. Aydoğan), İstanbul, Say Yayınları, 2007, ss. 30 41.
