Hakemli DergiBilimsel makalelerin yayımlanmadan önce konunun uzmanı diğer bağımsız bilim insanları (hakemler) tarafından incelenip eleştirildiği ve kalite standartlarına uygunluğu onaylandığı akademik dergilerdir. Örneğin, bir psikoloji makalesinin uluslararası saygınlık kazanması için hakemli bir dergide basılması şarttır.
SözdebilimBilimsel standartları taşımayan ve deneysel kanıtlarla desteklenmediği hâlde, çoğunlukla maddi çıkar sağlamak amacıyla bilim kisvesi altında sunulan bilgi ve pratiklerdir. Örneğin, kuantum terimlerini kötüye kullanan çekim yasası kitapları birer sözdebilim ürünüdür.
Frenoloji19. yüzyılın sonunda kafatası şeklinden insan karakterinin saptanabileceğini iddia eden ancak yapılan testlerde hiçbir geçerliliği olmadığı kanıtlanan sözdebilimsel bir akımdır.
AnekdotBilimsel kanıt niteliği taşımayan, bireysel ve rastgele seçilmiş tekil hikaye veya olaylardır. Örneğin, 'Hüseyin Amcam 13 yaşından beri sigara içiyor ve çok sağlıklı' argümanı bir anekdottur ve genel bir kuralı çürütemez.
İşlemsel TanımSoyut kavramların alabileceği değerleri somut sayılara ve ölçülebilir birimlere dönüştürmeye yarayan tanımdır. Örneğin, mutluluk kavramını ölçmek için 'Hayatımdan memnunum' ölçeğinden alınan puanların kullanılması bir işlemsel tanım örneğidir.
Kavramsal GeçerlilikBir işlemsel tanımın ölçmek istediği soyut kavramı ne kadar doğruluk ve hassasiyetle ölçebildiğini gösteren derecedir. Örneğin, yalnızlık hissini ölçmek için kullanılan bir sorunun gerçekten yalnızlığı ölçüp ölçmediği kavramsal geçerliliği ile ilgilidir.
Ölçümsel GüvenilirlikBir ölçeğin benzer koşullar altında yapılan tekrarlı ölçümlerde rastlantısal hatalardan arınmış olarak aynı ya da tutarlı sonuçlar vermesi durumudur. Örneğin, tartının her ölçümde aynı kiloyu tartması ölçümsel güvenilirliğidir.
Test-Yeniden Test GüvenilirliğiBir ölçüm aracının veya testin belli aralıklarla aynı kişiye yeniden uygulandığında birbirine çok yakın sonuçlar vermesi derecesidir. Örneğin, bir zekâ testinin bir ay arayla iki kez uygulanıp benzer skorlar vermesi beklenir.
Gözlemciler Arası GüvenilirlikAynı olayı veya davranışı değerlendiren birden fazla gözlemcinin puanlamaları arasındaki uyum ve paralellik derecesidir. Örneğin, iki farklı araştırmacının bir adayın mülakat performansına verdikleri puanların birbiriyle örtüşmesi bu güvenilirliği gösterir.
İçsel GüvenilirlikBir ölçeği oluşturan farklı soru veya maddelerin aynı kavramı tutarlı bir şekilde ölçmek üzere birbiriyle paralellik göstermesi durumudur. Örneğin, depresyon ölçeğindeki tüm soruların depresyon belirtilerini tutarlı biçimde yansıtması gerekir.
Duyarsız İşlemsel TanımÖlçülen kavramın farklı düzeylerini veya bireyler arasındaki ince ayrımları birbirinden ayıramayan, skorların çok dar bir alana sıkıştığı yetersiz ölçeklerdir. Örneğin, herkesin 'hayır' diyeceği 'Dünyada senden yalnız kimse yok mu?' sorusu yalnızlık için duyarsız bir tanımdır.
Kirlenmiş İşlemsel TanımBir işlemsel tanımın, ölçülmek istenen kavramın yanı sıra istem dışı olarak başka değişkenleri de ölçmesi durumudur. Örneğin, Facebook arkadaş sayısını kişinin gerçek sosyal çevresi olarak alırsak, bu ölçüm yaş ve bilgisayar kullanma becerisiyle kirlenmiş olur.
Korelasyonİki veya daha fazla değişken arasındaki doğrusal ilişkinin yönünü ve kuvvetini -1 ile +1 arasında bir katsayı ile gösteren istatistiksel yöntemdir. Örneğin, boy ve kilo arasında yaklaşık 0.7 düzeyinde pozitif bir korelasyon vardır.
Üçüncü Değişken Problemiİki değişken arasında gözlenen korelasyonun aralarındaki nedensellikten değil, her ikisini de etkileyen gizli üçüncü bir değişkenden kaynaklanması durumudur. Örneğin, ten yanığı ile sinek ısırığı arasındaki ilişkiyi açıklayan hava sıcaklığı üçüncü değişkendir.
DeneyEtkisi incelenen bağımsız değişken dışındaki her şeyi sabit tutarak, bu değişkenin bağımlı değişken üzerinde yarattığı etkinin gözlemlendiği ve neden-sonuç ilişkisi kurmaya yarayan en güçlü araştırma yöntemidir.
Bağımsız DeğişkenBir deneyde araştırmacı tarafından manipüle edilen, diğer değişken üzerindeki olası etkisi (sebebi) incelenen değişkendir. Örneğin, çalışırken müzik dinlenip dinlenmemesi bağımsız değişkendir.
Bağımlı DeğişkenBağımsız değişkene bağlı olarak değişmesi beklenen ve araştırmada ölçülen sonuç (etki) niteliğindeki değişkendir. Örneğin, müzik deneyinde öğrencilerin sınavdan aldığı test skoru bağımlı değişkendir.
Deneysel GrupBir deneyde, etkisinden şüphe edilen deneysel manipülasyona (bağımsız değişkene) doğrudan maruz bırakılan katılımcı grubudur. Örneğin, müzik dinleyerek çalışan öğrenciler deneysel gruptur.
Kontrol GrubuDeneysel manipülasyona maruz bırakılmayan, deneysel grubun kıyaslanması amacıyla her yönüyle onunla aynı şartlarda tutulan denek grubudur. Örneğin, sessiz ortamda ders çalışan grup kontrol grubudur.
İç GeçerlilikBir deneyin sonuçlarındaki değişimin manipüle edilen bağımsız değişkenden kaynaklandığını başka hiçbir alternatif açıklamaya yer bırakmayacak şekilde söyleyebilme derecesidir.
