Ünite 2: Hukukun Kaynakları ve Uygulanması — Önemli Kavramlar

Hukukun hangi biçimlerde ve dış dünyada hangi şekillerde ortaya çıktığını gösteren kaynaklardır. Türk hukuk sisteminde biçimsel kaynaklar yazılı hukuk, gelenek hukuku ve içtihat hukuku olmak üzere üç grupta incelenir.

Bir sosyal normu veya kuralı yetkisi dahilinde hukuk kuralı haline getiren yaratıcı organları ifade eden sınıflandırmadır. Örneğin kanunlar bakımından TBMM, yönetmelikler bakımından ise bakanlıklar organsal kaynak niteliğindedir.

Kara Avrupası hukuk sisteminde yazılı hukuk kurallarının alt alta ve üst üste oluşturduğu basamaklı yapı ve uyum düzenidir. Bu hiyerarşide en üstte Anayasa yer alır ve alt basamaktaki normlar üst basamaktakilere aykırı olamaz.

Devletin kuruluş aşamasında veya savaş, devrim, darbe gibi olağanüstü ve hukuki kesinti yaratan fiili durumlardan sonra anayasa yapma yetkisini elinde bulunduran sınırsız iktidar organıdır. Türkiye'deki tüm anayasalar bu iktidar eliyle yapılmıştır.

Var olan bir anayasanın kendi öngördüğü usul ve kurallara dayanarak anayasanın belirli maddelerini değiştirmeye yetkili olan türetilmiş iktidar organıdır. Asli kurucu iktidarın aksine yetkileri sınırlıdır.

Değiştirilmesi normal kanunların çıkarılması veya değiştirilmesinden daha ağır, zorlu ve özelçoğunluk gibi koşullara bağlanmış olan anayasa türüdür. Türkiye'de halen yürürlükte olan 1982 Anayasası sert bir anayasadır.

Yetkili bir organ tarafından bilinçli olarak konulmamış, toplum içinde uzun süreli tekrarlanarak kendiliğinden doğan ve devletçe desteklenen yazısız asli hukuk kaynağıdır. Örn; ticaret hayatındaki bazı ticari örf ve âdetler.

Hukukun yazılı ve yazısız asıl kaynaklarını tamamlayan yardımcı (tali) nitelikteki kaynak grubudur. Bilimsel görüşlerden (doktrin) ve mahkeme kararlarından (yargısal içtihat) oluşur.

Kamu düzenini, genel ahlakı ve kamu yararını korumak amacıyla konulan, tarafların iradeleriyle dahi aksi kararlaştırılamayan kesin kurallardır. Örn; 'Erkek veya kadın 17 yaşını doldurmadıkça evlenemez' (TMK m.124).

Tarafların serbest iradeleriyle sözleşmede aksi yönde bir düzenleme yapmadıkları takdirde uygulama alanı bulan boşluk doldurucu kurallardır. Örn; sözleşmede aksine hüküm yoksa borçların aynı anda ifa edilmesi kuralı.

Tarafların sözleşmede açıkça belirleyebilecekleri halde belirtmedikleri ifadelerin ve muğlak hususların hukuki anlamını açığa kavuşturan kurallardır. Örn; 15 günlük sürenin iki haftayı değil tam 15 günü ifade etmesi.

Bir devletin kanunlarının o ülkenin coğrafi sınırları içinde bulunan herkese, yerli veya yabancı ayrımı yapılmaksızın uygulanmasını öngören egemenlik ilkesidir. Örn; Türkiye'de işlenen suçlara Türk Ceza Kanunu'nun uygulanması.

Hukukta bir olay için öngörülen yasal çözümün, benzer özellikler taşıyan ancak hakkında açık hüküm bulunmayan başka bir olay için de uygulanması mantık ilkesidir. Örn; sigara yasak olan yerde pipo içmenin de yasak sayılması.

Kıyasın bir türü olan ve 'çoğun içinde az da vardır' ya da 'haydi haydi' mantığına dayanan yorum ilkesidir. Örn; doktora yapmış olanın yüksek lisans şartı aranan işe başvurabilmesi.

Özel hukuk uyuşmazlıklarında kanunda, örf ve âdette hiçbir kural bulunmadığı hallerde (hukuk boşluğunda) hakimin kendisini kanun koyucu yerine koyarak kural koyması ve uyuşmazlığı çözmesidir.