Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Kısa dönemde bir firmanın ne kadar üreteceğine karar verirken üretim maliyetinin çıktı ile birlikte nasıl değiştiğini gösteren temel ölçütler ortalama sabit maliyet (AFC), ortalama değişken maliyet (SRAVC), ortalama maliyet (SRATC) ve marjinal maliyettir (SRMC). Toplam cinsinden ifade edilen maliyetlerin her biri çıktı miktarına (Q) bölünerek birim çıktı başına düşen ortalama maliyetler elde edilir.
Ortalama sabit maliyet (AFC), toplam sabit maliyetin (TFC) toplam çıktı miktarına (Q) oranlanmasıyla bulunur ve üretim miktarı arttıkça sürekli azalan bir eğri görünümüne sahiptir. Bunun temel nedeni TFC'nin üretim miktarından bağımsız olarak daima sabit kalmasıdır; bu durum AFC ile üretim miktarı arasında ters yönlü bir ilişki olduğunu gösterir.
Ortalama değişken maliyet (SRAVC), toplam değişken maliyetin (SRVC) çıktı miktarına oranlanmasıyla elde edilir ve birim başına düşen değişken maliyeti yansıtır. SRAVC üretiminin ilk aşamalarında düşer, minimum değerine ulaştıktan sonra artmaya başlar, bu da SRAVC eğrisinin 'U' şekline benzer bir görünüm almasını sağlar.
Ortalama maliyet (SRATC), toplam maliyetin (SRTC) toplam çıktı miktarına oranlanmasıyla elde edilir ve ortalama sabit maliyet ile ortalama değişken maliyetin toplamından oluşur. SRATC eğrisi de önce hızla düşüp bir minimum noktasına ulaştıktan sonra yavaşça artarak 'U' şekilli bir görünüm sergiler; üretim arttıkça AFC azaldığı için SRATC ve SRAVC eğrileri birbirine yaklaşır.
Marjinal maliyet (SRMC), firmanın bir birim daha fazla üretmesi sonucunda katlanmak zorunda olduğu ek maliyettir; diğer bir ifadeyle her bir birim ilave üretimin toplam maliyet üzerinde yarattığı değişimi ölçer. Kısa dönemde TFC sabit olduğundan TFC'deki değişim sıfırdır, dolayısıyla marjinal maliyet çıktıdaki bir birimlik değişimin toplam değişken maliyetlerde yol açtığı değişimdir.
SRMC eğrisi de tıpkı ortalama maliyetler gibi üretime ilk aşamalarda düşer, minimum değerine ulaştıktan sonra artmaya başlar ve 'U' şekilli bir görünüm sergiler. Çıktıdaki bir birimlik değişim sonucu kısa dönem toplam maliyette meydana gelen değişim, aynı zamanda kısa dönem toplam değişken maliyette meydana gelen değişimi de ölçer.
Maliyet eğrilerinin minimum noktaları arasında belirli bir sıra vardır: İlk önce marjinal maliyet minimum yapar, daha sonra ortalama değişken maliyet ve en son olarak ortalama maliyet minimum yapar. Marjinal maliyet, hem ortalama değişken maliyeti hem de ortalama maliyeti kendi minimum noktalarından keser.
Matematiksel olarak SRMC, SRATC'ye eşitse SRATC'nin eğimi sıfırdır ve minimumdadır; SRMC, SRATC'den büyükse SRATC artmaktadır (eğimi pozitif); SRMC, SRATC'den küçükse SRATC azalmaktadır (eğimi negatif).
Kısa dönemde firmanın tek değişken girdisi olan emek girdisi için yapılan harcamalar toplam değişken maliyetleri (SRVC) yansıtır. SRVC eğrisinin şekli tamamen kısa dönem toplam fiziki ürün (TPPL) eğrisinin şekline bağlıdır; çünkü toplam değişken maliyetlerdeki artış üretimin artış şekliyle doğrudan ilişkilidir.
TPPL eğrisinin artan marjinal getiri bölgesinde (emeğin marjinal fiziki ürünü artarken) her bir ilave çıktı için ihtiyaç duyulan emek miktarı azalarak artar, bu da SRVC'nin azalarak artmasına yol açar. Azalan marjinal getiri bölgesinde ise emeğin marjinal fiziki ürünü azalır ve ilave çıktı için gereken emek miktarı artarak artar, bu da SRVC'nin artarak artmasına neden olur.
Kısa dönem toplam sabit maliyetler (TFC) üretim düzeyinden bağımsız olduğu için eğimi sıfır olan yatay paralel bir doğru görünümündedir. Kısa dönem toplam maliyet (SRTC) ise TFC ile SRVC'nin toplamı olduğundan, SRTC eğrisi SRVC eğrisinin TFC kadar üzerinde yer alan ve onunla aynı şekle sahip olan bir eğridir.
Orijinden her bir toplam maliyet eğrisine (SRTC ve SRVC) çizilen doğruların eğimleri, ilgili toplam eğrisine ait ortalamaları (SRATC ve SRAVC) verir; teğet olunan noktalarda bu ortalama maliyetler minimum değerlerine ulaşır.
Uzun dönemde tüm girdiler değişken girdidir ve firma, tüm girdilerin miktarlarını istediği gibi değiştirerek üretim maliyetini minimize etme imkanına sahiptir. Aynı üretim miktarını sağlayan teknolojik olarak etkin girdi bileşenleri arasından en düşük üretim maliyetine sahip olanına ekonomik olarak etkin girdi bileşeni denir.
Aynı miktarda toplam harcamayı gerektiren emek ve sermaye girdisi bileşenlerini gösteren doğruya eş maliyet doğrusu denir. Eş maliyet doğrusunun eğimi göreceli girdi fiyatları tarafından verilir (-w/r). Girdi fiyatları sabitken toplam harcama değiştiğinde eş maliyet doğrusu paralel kayar, girdi fiyatı değiştiğinde ise eğimi değişir.
Firma, belli bir üretim düzeyini en düşük maliyetle gerçekleştirmek için eş maliyet doğrusunun eş ürün eğrisine teğet olduğu noktayı seçer. Bu teğet noktasında marjinal teknik ikame oranı girdi fiyatları oranına eşit olur (MRTS_{K,L} = MPPL / MPPK = w / r), bu da firmanın her bir girdi için harcadığı son liraların marjinal fiziki ürünlerini birbirine eşitlediğini gösterir.
Girdi fiyatlarından biri düştüğünde firma o girdiden daha fazla, diğerinden daha az kullanarak aynı çıktı düzeyini daha düşük maliyetle elde eder; bu durum sermayenin emek ile ikame edilmesini sağlar.
Firmanın eş maliyet doğruları ile eş ürün eğrileri arasında kalan teğet noktalarını birleştiren doğruya uzun dönem genişleme yolu (LREP) denir; bu doğru her çıktı düzeyi için maliyet minimizasyonunu sağlayan girdi bileşenlerinin geometrik yeridir. Üretim arttıkça maliyeti minimize eden girdinin miktarı artıyorsa normal girdi, azalıyorsa bayağı girdi adını alır.
Uzun dönem ortalama maliyet (LRAC) eğrisi negatif eğimli olduğu bölgede üretim arttıkça birim maliyetin azaldığını gösterir; bunun arka planında pozitif ölçek ekonomileri yatar. Pozitif ölçek ekonomileri, üretimi iki kat artırmanın maliyeti iki kattan daha az artırdığı durumu betimler ve uzmanlaşma, bölünemeyen girdiler ve iskonto gibi nedenlerle ortaya çıkar.
LRAC eğrisinin pozitif eğimli olduğu bölgede ise üretim arttıkça birim maliyet artar; bunun arkasında negatif ölçek ekonomileri yatar. Negatif ölçek ekonomileri, üretimi iki kat artırmanın maliyeti iki kattan daha fazla artırdığı durumu ifade eder ve yönetim zorlukları ile tesis yetersizliklerinden kaynaklanır.
Uzun dönem ortalama maliyeti minimum kılan çıktı düzeyine minimum etkin ölçek denir; bu noktada uzun dönem marjinal maliyet (LRMC) uzun dönem ortalama maliyete eşittir.
Kısa dönemde firma belirli bir tesise sahipken, uzun dönemde tesisini değiştirebilme imkanına sahiptir ve her farklı tesise karşılık gelen farklı bir kısa dönem ortalama maliyet (SRATC) eğrisi ile karşı karşıya kalır. Uzun dönemde firma, her çıktı düzeyi için maliyeti en çok düşüren SRATC eğrisini seçer.
Farklı SRATC eğrilerini bir zarf gibi kapsayan ve alttan saran eğriye uzun dönem ortalama maliyet (LRAC) eğrisi (zarf eğrisi) denir. LRAC eğrisi sadece optimum tesis büyüklüğüne ait SRATC eğrisinin minimum noktasında teğet geçer; diğer noktalarda aşırı kapasite veya kapasite üstü durumlardan teğet geçer.
Ölçeğe göre sabit getiri durumunda LRTC orijinden çıkan bir doğrudan ibarettir, LRAC ve LRMC yatay eksene paralel bir doğru şeklinde çakışır. Ölçeğe göre azalan getiri durumunda LRTC artarak artan bir eğri iken, ölçeğe göre artan getiri durumunda azalarak artan bir eğri görünümündedir.
Kısa ve uzun dönem marjinal maliyet eğrileri karşılaştırıldığında, LRMC eğrisinin SRMC eğrilerini doğrudan zarf gibi kapsamadığı, ancak SRATC'lerin LRAC'ye teğet olduğu noktalardaki SRMC değerlerinin LRMC ile kesiştiği görülür.