Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Cumhuriyetin ilk yıllarında Türk vergi sistemi, büyük ölçüde Osmanlı İmparatorluğu’ndan devralınan dağınık şer’i ve örfi vergilere dayanmaktaydı. Bu köhne yapının modern ve çağdaş Batılı devletlerin standartlarına taşınması amacıyla ilk büyük adım 1925 yılında atılmış ve tarım kesimi üzerinde ağır bir yük oluşturan aşar vergisi yürürlükten kaldırılmıştır.
Aşar vergisinin kaldırılmasıyla bütçede oluşan gelir kaybını telafi etmek ve modern vergi reformunu sürdürmek adına yeni vergiler ihdas edilmiştir. Ancak sistemdeki en köklü ve devrim niteliğindeki değişiklikler 1949 yılında gerçekleştirilmiş; bu dönemde Gelir Vergisi Kanunu, Kurumlar Vergisi Kanunu, Esnaf Vergisi Kanunu ve Vergi Usul Kanunu (VUK) kabul edilerek 1950 yılında resmen yürürlüğe konulmuştur.
Harcamalar üzerinden alınan dolaylı vergiler alanındaki en büyük reformlar ise 1984 ve 2002 yıllarında yapılmıştır. 1984'te kabul edilip 1985'te yürürlüğe giren 3065 sayılı Katma Değer Vergisi (KDV) Kanunu ile Gider Vergileri, İşletme Vergisi, Şeker İstihlak Vergisi gibi çok sayıda eski vergi kaldırılmış ve modern KDV sistemine geçilmiştir. Ağustos 2002'de yürürlüğe giren 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) Kanunu ile de dağınık yapıdaki 16 ayrı vergi, harç, fon ve pay tek bir çatı altında birleştirilerek ÖTV adıyla yeniden düzenlenmiştir.
Vergi hukukunda gelirin ne anlama geldiği ve hangi unsurların gelir kabul edileceği konusunda iktisat ve hukuk teorisinde iki temel yaklaşım bulunmaktadır: Kaynak Teorisi ve Safi Artış (Net Artış) Teorisi.
Kaynak teorisi geliri dar ve sınırlı bir çerçevede ele alır. Bu teoriye göre bir değerin gelir sayılabilmesi için mutlaka iki şartın bir arada gerçekleşmesi gerekir: Birincisi, üretim faktörlerinin (emek, sermaye, teşebbüs vb.) aktif olarak üretim sürecine sokulması; ikincisi ise elde edilen değerin istikrarlı ve süreklilik arz etmesi. Örneğin, bir kişinin emeği karşılığında aldığı ücret her iki teoriye göre de gelirken; piyango ikramiyesi veya miras, süreklilik arz etmediği ve bir üretim faktörünün işletilmesiyle elde edilmediği için kaynak teorisine göre gelir kabul edilmez.
Safi artış teorisi ise geliri çok daha geniş bir perspektiften tanımlar. Bu teoriye göre, bir gerçek kişinin belli bir takvim yılı içinde gerçekleştirdiği tüketim harcamaları ile aynı dönemde servetinde meydana gelen net (safi) artışların tamamı gelir olarak kabul edilir. Bu yaklaşımda kazancın nasıl elde edildiği, sürekli olup olmadığı veya yasal bir işten kaynaklanıp kaynaklanmadığı sorgulanmaz; önemli olan servetteki ve tüketimdeki net büyümedir. Dolayısıyla miras ve piyango gibi kazançlar da bu kapsama girer.
Gelir Vergisi Kanunu'nun (GVK) 1. maddesine göre gelir; 'bir gerçek kişinin bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarıdır.' Bu tanımdan hareketle gelir vergisinin temel nitelikleri şunlardır: Gelir yalnızca gerçek kişiler tarafından elde edilebilir, dönemseldir (bir takvim yılı esas alınır), çeşitli kazanç ve iratlardan oluşur, hukuken veya fiilen elde edilmiş olmalıdır ve nihayetinde gayri safi tutar değil, masraflar düşüldükten sonra kalan safi tutar vergilendirilir.
Gelir vergisi uygulama teknikleri bakımından dünyada iki ana gruba ayrılır: Sedüler Gelir Vergisi ve Üniter Gelir Vergisi. Sedüler gelir vergisinde, mükellefin farklı kaynaklardan elde ettiği kazançlar (örneğin ücret, kira, menkul sermaye) birbirine karıştırılmaksızın her biri ayrı ayrı ve genellikle sabit oranlarla vergilendirilir. Üniter gelir vergisinde ise mükellefin tüm farklı kaynaklardan elde ettiği gelirler tek bir matrahta toplanır ve bu toplam tutara artan oranlı (dilimli) bir tarife uygulanarak vergi hesaplanır.
Türkiye Cumhuriyeti vergi sisteminde Üniter Gelir Vergisi modeli benimsenmiştir. Mükelleflerin yıl boyunca elde ettikleri tüm gelir unsurları birleştirilerek tek bir matrah elde edilir ve bu matrah üzerinden artan oranlı vergi tarifesi işletilir.
Gelir vergisinde yükümlülerin vergiye tabi olma sınırlarını belirlemek üzere 'Tam Mükellefiyet' ve 'Dar Mükellefiyet' olmak üzere iki temel mükellefiyet türü öngörülmüştür. Bu ayrımdaki temel kriter kişilerin Türkiye'deki yerleşim durumudur.
Türkiye'de yerleşmiş olan veya yerleşmiş sayılan gerçek kişiler 'tam mükellef' olarak kabul edilirler. Bir kişinin tam mükellef sayılabilmesi için ikametgâhının Türkiye'de bulunması ya da bir takvim yılı içinde devamlı olarak 6 aydan fazla (altı aydan fazla) Türkiye'de ikamet etmesi gerekmektedir. Ayrıca Türk vatandaşlarının yabancı ülkelerde resmi görevde bulunması durumunda da yerleşik olma şartı aranmaksızın tam mükellefiyet hükümleri uygulanabilir.
Tam ve dar mükellefiyetin hukuki ve mali sonucu çok önemlidir: Tam mükellef olan gerçek kişiler, hem Türkiye içinde hem de Türkiye dışında (dünya genelinde) elde ettikleri tüm kazanç ve iratları üzerinden Türkiye'de vergiye tabi tutulurlar. Buna karşın, Türkiye'de yerleşmiş olmayan dar mükellefler ise yalnızca ve sadece Türkiye içinde elde ettikleri kazanç ve iratlar üzerinden vergilendirilirler; yabancı ülkelerde kazandıkları gelirler Türkiye'nin vergi kapsamına girmez.
Gelir vergisinin kapsamına giren yedi gelir unsurundan biri olan ticari kazanç; her türlü ticari ve sınai faaliyetlerden doğan kazançlardır. Ticari kazancın tespiti 'gerçek usulde' veya 'basit usulde' yapılmaktadır. Gerçek usulde ticari kazancın tespiti ise iki farklı yöntemle gerçekleşir: Bilanço esası ve işletme hesabı esası.
Birinci sınıf tüccarlar ticari kazançlarını bilanço esasına göre tespit etmek zorundadırlar. Bilanço esasına göre ticari kazancın hesaplanması, dönem başı ve dönem sonu öz sermayelerinin karşılaştırılması mantığına dayanır. Temel formül şöyledir: Dönem Sonu Öz Sermayesi'nden Dönem Başı Öz Sermayesi çıkarılır; bu farka dönem içinde işletmeden çekilen tutarlar ilave edilir, işletmeye ilave edilen (eklenen) sermaye unsurları ise düşülür.
Bu hesaplama sonucunda ortaya çıkan net rakam pozitif (+ yönlü) ise işletmenin ilgili dönemde kâr elde ettiği, negatif (- yönlü) bir değer çıkması durumunda ise işletmenin zarar ettiği anlaşılır. Bilanço esası, muhasebe standartlarına tam uyum gerektiren, en kapsamlı ve şeffaf ticari kazanç tespit yöntemidir.