Ünite 8: Çok Uluslu Şirketler ve Doğrudan Yabancı Yatırımlar — Önemli Kavramlar

Bir ülkede kurulan merkez ve buna bağlı olarak farklı yabancı ülkelerde faaliyet gösteren şube veya yavru şirketlerden oluşan küresel kurumsal yapılardır. Örneğin, merkezi ABD'de bulunan bir otomotiv devinin dünyanın pek çok ülkesinde üretim tesisleri işletmesi bu duruma örnektir.

Bir firmanın kendi ülkesi dışında sıfırdan yeni bir üretim tesisi kurması, kurulu bir tesisi satın alması veya yabancı bir şirketin hisselerinin %10'undan fazlasını ele geçirmesiyle gerçekleşen uzun vadeli sermaye akımıdır. Örn; bir Japon firmasının Türkiye'de fabrika inşa etmesi.

ÇUŞ'lerin ev sahibi ülkede yepyeni üretim tesisleri ve altyapı oluşturduğu doğrudan yabancı yatırım türüdür. Bu tür yatırımlar ev sahibi ülkenin toplam sermayesini ve istihdamını doğrudan artırır.

İkiden fazla yerli ve yabancı firmanın, kendi faaliyetlerini sürdürürken belirli bir projeyi gerçekleştirmek amacıyla mülkiyeti ve sorumlulukları ayrı yeni bir ortak şirket kurmasıdır. Örn; yabancı bir otomotiv devi ile yerli bir holdingin ortak fabrika açması.

ÇUŞ'lerin Ar-Ge maliyetlerini paylaşmak, doğru zamanda yeni pazarlara girmek ve pazarlama faaliyetlerini ortak yürütmek amacıyla hisse değişimi veya ortak girişim kurarak gerçekleştirdikleri birleşme modelidir.

Ürünlerin yaşam döngüsünün aşamalarına (yeni ürün, olgunlaşma, standardizasyon) bağlı olarak ÇUŞ'lerin sermaye-yoğun yatırımları GÜ'lerde, emek-yoğun yatırımları ise maliyetleri düşürmek için GOÜ'lerde yaptığı öne süren teoridir.

Bir ÇUŞ'ün patent, gizli formül, yüksek teknoloji ve güçlü marka gibi diğer firmaların erişemeyeceği avantajlara sahip olması ve bu sayede küresel düzeyde tekel gücü elde etmesidir. Örn; küresel ilaç firmalarının sahip olduğu özel üretim hakları.

Gelişmiş ülkelerdeki oligopol piyasa yapısında faaliyet gösteren rakip firmaların, pazar paylarını kaybetmemek için birbirlerinin yabancı yatırımlarını taklit ederek aynı ülkeye yatırım yapma eğilimidir. Örn; Coca Cola'nın olduğu yerde Pepsi'nin de fabrika açması.

Firmaların uluslararası piyasalardaki belirsizliklerden ve patent satma risklerinden kaçınmak için, bilgi ve teknolojilerini dışarıya lisanslamak yerine bizzat kendileri DYY yaparak kontrol altında tutmasıdır.

John H. Dunning tarafından geliştirilen; DYY kararının Sahiplik (Ownership), Alansal avantajlar (Location) ve İçselleştirme (Internalization) olmak üzere üç temel koşulun sağlanmasına bağlı olduğunu savunan genel çerçevedir.

R.E. Caves tarafından geliştirilen; ÇUŞ'lerin yatay genleşme (mal farklılaştırması) veya dikey genleşme (alt üretim süreçlerini içerme) yoluyla elde ettikleri uluslararası ölçek ekonomileridir.

Bir ÇUŞ'in çok sayıdaki şube ve merkezi arasındaki alışveriş fiyatlarını, elde edilen kârın vergi oranı en düşük olan ülkede beyan edilmesini sağlayacak şekilde firma içinde ayarlaması stratejisidir.

Birden fazla ülkede şubeleri bulunan bir ÇUŞ'ün elde ettiği aynı gelir üzerinden hem ev sahibi ülkede hem de ana merkez ülkesinde ayrı ayrı vergi ödemek zorunda kalması durumudur.

Ulaşım ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler sayesinde, üretimin sermaye ve teknoloji yoğun kısımlarının gelişmiş merkez ülkelerde, emek-yoğun aşamalarının ise gelişmekte olan çevre ülkelerde gerçekleştirildiği küresel iş bölümü düzenidir.

ÇUŞ'lerin genel faaliyet alanlarının dışında, uluslararası alanda riski çeşitlendirmek ve dağıtmak amacıyla gerçekleştirdikleri farklı sektörlerdeki yatırımlardır.