Ünite 6: Sözlü ve Yazılı Anlatım ile İlgili Kavramlar

1981 IBM PC ve DOS İşletim Sistemi

Kişisel bilgisayarların iş dünyasında yaygınlaşmasını sağlayan bu bilgisayar modeli, sadece siyah-beyaz ekrana sahipti. Ekranında yalnızca 25 satır ve her satırda 80 karakter görüntüleyebiliyordu. Sabit diski bulunmayan bu sistemde, metin düzenleme yazılımları komut satırına yazılan DOS komutlarıyla çalıştırılmaktaydı.

1984 Apple Macintosh ve Masaüstü Yayıncılık

İlk yaygın grafik arayüzlü işletim sistemine sahip olan Apple Macintosh, 1984 yılında piyasaya sürülmüştür. Bu bilgisayara yönelik geliştirilen Aldus PageMaker ve QuarkXPress gibi yazılımlar, 'Masaüstü Yayıncılık Sistemleri' kavramını doğurmuş ve profesyonel yayıncılık sektörünü tamamen dijitalleştirmiştir.

OpenDocument ISO/IEC Standart Kabulü

İlk sürümü 3 Mayıs 2006'da kabul edilen OpenDocument standardı, 17 Temmuz 2015 tarihinde ISO/IEC 26300:2015 adıyla ISO tarafından resmi bir uluslararası standart olarak tescil edilmiştir. Günümüzde Türkiye dahil birçok ülke tarafından kamuda temel belge saklama biçimi olarak zorunlu tutulmaktadır.

NATO ve OpenDocument Zorunluluğu

28 üye ülkeden oluşan Kuzey Atlantik Paktı (NATO), Kurallar ve Standartlar Uyumluluğu listesine açık endüstri standardı olan OpenDocument'i eklemiştir. Bu karar doğrultusunda, tüm NATO üyesi ülkeler kendi askeri teşkilatlarında ve ordularında OpenDocument dosya biçimlerini kullanmak zorundadır.

Anahtar Kavramlar

Metin Düzenleyicisi (Text Editor)Bilgisayar ekranında imlecin hareket ettirilmesiyle sadece düz metinlerin yazılmasına, düzenlenmesine ve '.txt' formatında saklanmasına olanak tanıyan, biçimlendirme özellikleri sınırlı yazılımlardır. Örnek olarak Windows işletim sistemindeki NotePad veya MacOS'taki TextEdit verilebilir.

Sözcük İşlemci (Word Processor)Metin yazmanın yanı sıra yazı tipi, boyutu, rengi gibi biçimlendirmelerin yapılmasına, sayfa düzeninin ayarlanmasına ve belgelere görsel ögelerin eklenmesine imkan tanıyan gelişmiş yazılımlardır. Microsoft Word ve Apache OpenOffice Writer günümüzdeki en popüler sözcük işlemci örnekleridir.

Masaüstü Yayıncılık Sistemi (Desktop Publishing)Grafik tabanlı, ileri düzey sayfa düzenleme işlevlerine sahip olan ve profesyonel kalitede gazete, dergi, kitap tasarımı yapılmasına olanak sunan gelişmiş ve yüksek maliyetli sistemlerdir. Tarihsel süreçte Apple Macintosh bilgisayarlarıyla özdeşleşen Aldus PageMaker ve QuarkXPress bu sistemlerin ilk yaygın örnekleridir.

WYSIWYG (What-You-See-Is-What-You-Get)Kullanıcının bilgisayar ekranında belgeyi nasıl tasarlıyor ve görüyorsa, yazıcıdan baskı aldığında da birebir aynı görsel çıktıyı elde etmesini sağlayan teknolojidir. Bu özellik, grafik ekranların ve gelişmiş yazıcı sürücülerinin yaygınlaşmasıyla sözcük işlemcilerin standart bir özelliği haline gelmiştir.

OpenDocument Formatı (ODF)Sayısal ortamda metin, hesap tablosu, çizim ve sunu gibi belgeleri saklamak için geliştirilmiş, XML tabanlı, açık ve özgür bir uluslararası belge standardıdır. Sözcük işlemciler için '.odt' dosya uzantısını kullanan bu biçim, üretici bağımsızlığı sağlar ve ISO/IEC 26300:2015 adıyla tescillenmiştir.

Görünüm ve Kullanım (Look and Feel)Bir işletim sistemi altındaki farklı yazılımların standartlaştırılmış görsel tasarımlara, menü yapılarına ve etkileşim özelliklerine sahip olması durumudur. Bu standart sayesinde kullanıcılar, yeni bir programı detaylı bir eğitim almadan, eski deneyimlerini aktararak kolayca kullanabilirler.

Ofis Takımı (Office Suite)Sözcük işlemci, işlem tablosu, sunum hazırlama gibi birbiriyle ilişkili ve entegre çalışan ofis uygulamalarının tek bir paket halinde bir araya getirilerek pazarlanmasıdır. Microsoft Office, Corel WordPerfect Suite ve LibreOffice bu ürün grubunun en bilinen örnekleridir.

Şerit (Ribbon) ArayüzüMicrosoft Word 2007 ile tanıtılan, karmaşıklaşan araç çubukları ve menülerin yerine geçen, ilişkili komut düğmelerini sekmeler altında mantıksal gruplar halinde bir araya getiren modern grafik kullanıcı arabirimidir. Bu tasarım, sık kullanılan işlevlerin ön plana çıkarılmasını sağlar.

Asılı Girinti (Hanging Indent)Bir paragrafın ilk satırının normal hizasında kalıp, altındaki diğer tüm satırların sol kenardan belirli bir ölçüde içeriye doğru kaydırılmasıyla oluşturulan girinti türüdür. Özellikle akademik çalışmalarda kaynakça listelerinin biçimlendirilmesinde standart olarak kullanılır.

Biçim Boyacısı (Format Painter)Belgenin bir bölgesinde uygulanmış olan yazı tipi, renk, boyut ve stil gibi karmaşık biçimlendirme özelliklerini kopyalayarak, belgenin başka bir bölgesindeki metne tek bir tıklamayla aynen uygulamayı sağlayan kolaylaştırıcı araçtır.

Filigran (Watermark)Belgelerin zeminine, metnin arkasında kalacak şekilde yerleştirilen yarı saydam yazı veya görsel grafiklerdir. Resmi belgelerde kopyalamayı önlemek veya belgenin durumunu belirtmek amacıyla 'Gizli', 'Örnektir' veya kurum logoları filigran olarak eklenir.

Dışarı Aktarma (Exporting)Sözcük işlemcide oluşturulan bir belgenin, orijinal yapısının korunması veya farklı platformlarda sorunsuz açılması amacıyla PDF veya HTML gibi başka bir dosya formatına dönüştürülerek kaydedilmesi işlemidir.

İçindekiler Tablosu (Table of Contents)Belge içerisindeki başlıkların hiyerarşik düzeylerine ve bulundukları sayfa numaralarına göre otomatik olarak listelendiği dinamik tablodur. Başlıklar hazır stillerle biçimlendirildiğinde bu tablo tek tıkla oluşturulabilir ve güncellenebilir.

Dipnot (Footnote)Belge içerisindeki bir terim, ifade veya alıntı hakkında sayfa sınırları içinde ek açıklama veya kaynak bilgisi sunmak amacıyla, ilgili sayfanın en alt kısmına eklenen numaralandırılmış açıklama notlarıdır.

Dizin (Index)Kitap veya uzun raporların sonunda yer alan, belgede geçen önemli terimlerin, kavramların ve özel isimlerin alfabetik olarak sıralandığı ve hangi sayfalarda geçtiklerini gösteren referans listesidir.

Şablon (Template)Öz geçmiş, takvim, broşür, iş mektubu gibi belirli bir amaç için önceden tasarlanmış, sayfa düzeni, yazı tipleri ve renk şemaları hazır olarak gelen boş belge taslaklarıdır. Kullanıcıların sıfırdan tasarım yapmadan hızlıca profesyonel içerik üretmesini sağlar.

Tema (Theme)Belgenin tamamında tutarlı ve profesyonel bir genel görünüm oluşturmak amacıyla bir araya getirilmiş, birbiriyle uyumlu benzersiz renk, yazı tipi ve görsel efekt kümesidir.

Değişiklikleri İzle (Track Changes)Bir belge üzerinde birden fazla yazar çalışırken, yapılan tüm ekleme, silme ve biçimlendirme işlemlerini kimin, ne zaman yaptığını farklı renk ve işaretlerle kayıt altına alan denetim özelliğidir.

Bulut Ofis Yazılımı (Cloud Office Software)Kullanıcıların yerel bilgisayarlarına herhangi bir program kurmadan, internet tarayıcısı üzerinden erişerek belgelerini oluşturmalarına, düzenlemelerine ve bulut depolama alanlarında saklamalarına olanak tanıyan sistemlerdir. Google Docs ve Word Online en yaygın örnekleridir.

Zengin Metin Biçimi (Rich Text Format - RTF)Düz metinlerden farklı olarak yazı tipi boyutları, renkleri, kalınlık/italik gibi stilleri ve basit sayfa düzeni bilgilerini bünyesinde barındıran metin dosyası biçimidir. Windows'taki WordPad bu formatı işleyen temel araçlardan biridir.

Kişisel Öğrenme Ortamı (Personal Learning Environment)Yaşam boyu öğrenenlerin, kendi öğrenme süreçlerini yönetmek, notlar almak, kaynakları biriktirmek ve ödevlerini organize etmek amacıyla çevrimiçi sözcük işlemciler ve bulut teknolojileri kullanarak oluşturdukları sürdürülebilir çalışma alanlarıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

OpenDocument Dosya Sıkıştırma Avantajı

Aslında birer XML belgesi olan OpenDocument dosyaları (.odt), kayıpsız ZIP sıkıştırma algoritmasını desteklemektedir. Bu teknolojik altyapı sayesinde, OpenDocument formatındaki belgeler eski Microsoft Office belgelerine (.doc) kıyasla yüzde 40 ile yüzde 70 oranında daha az disk alanı kaplar.

Microsoft Office SP2 Güncellemesi

Microsoft firması, açık standartların yaygınlaşması üzerine 21 Mayıs 2008'de bir duyuru yapmış ve 2009'un ilk çeyreğinde yayınladığı Service Pack 2 (SP2) güncellemesiyle birlikte, OpenDocument standardını Office 2007 ve sonraki tüm ürün ailelerinde resmi olarak desteklemeye başlamıştır.

Wikimedia Vakfı ve ODF Desteği

13 Aralık 2007 tarihinde Wikimedia Vakfı, WikiEducator projesinin bir parçası olarak Wiki yazılımlarında OpenDocument standardını destekleyeceğini duyurmuştur. Bu projenin amacı, ansiklopedik Wiki maddelerinin eğitim kurumları ve öğrenciler tarafından kolayca indirilebilir ve okunabilir biçimde sunulmasıdır.

Nokta Vuruşlu Yazıcıların Teknolojisi

İlk bilgisayar yazıcıları olan nokta vuruşlu (dot matrix) yazıcıların ilk örneklerinde, kâğıda temas eden ve dikey olarak dizilen 7, 8 ya da 9 noktadan oluşan mekanik bir kafa bulunuyordu. Zamanla bu nokta sayısı 12, 18, 24 ve 48'e kadar çıkarılarak baskı kalitesi artırılmış, daha sonra yerlerini mürekkep püskürtmeli ve lazer yazıcılara bırakmışlardır.

Windows 95 ve DOS'un Sonu

1995 yılında piyasaya sürülen Windows 95 işletim sistemi, DOS işletim sisteminin yerini tamamen almıştır. Bu işletim sistemiyle birlikte standartlaşan pencereler, bağlam menüleri, düğmeler ve sihirbazlar, kullanıcıların ayrıntılı bilgisayar eğitimi almadan yazılımları kullanabilmesinin önünü açmıştır.

Microsoft Word 2003 Arayüz Karmaşası

Sözcük işlemcilerin sürekli gelişmesiyle birlikte Microsoft Word 2003 sürümüne gelindiğinde, uygulama tam 31 adet araç çubuğu ve 19 görev panosu içerecek kadar karmaşıklaşmıştı. Kullanıcıların yüzlerce düğmenin işlevini ayırt edemez hale gelmesi, Word 2007'de 'Şerit' arayüzünün tasarlanmasına yol açmıştır.

AppleWorks'ün Sonu ve iWork Ofis Takımı

Apple firması, uzun yıllar kullandığı AppleWorks ofis paketine 2007 yılında son vermiştir. Şirket, bunun yerine iOS ve MacOS işletim sistemlerinin modern grafik ve mobil altyapısına uygun olarak sıfırdan tasarladığı iWork (Pages, Numbers, Keynote) ofis takımını piyasaya sürmüştür.

Varsayılan Sekme (Tab) Genişliği

Sözcük işlemci uygulamalarında paragrafların ilk satırına girinti vermek amacıyla kullanılan sekme (Tab) tuşunun varsayılan vuruş genişliği, kullanıcı tarafından değiştirilmediği sürece Microsoft Word ve OpenOffice Writer uygulamalarında tam olarak 1,15 cm'dir.

Varsayılan Yazı Tipi ve Boyut Farkları

Kullanıcı yeni bir boş belge açtığında, Microsoft Word 2013 sürümünde varsayılan yazı tipi 11 punto boyutunda 'Calibri' olarak gelirken; Apache OpenOffice Writer 4.1.1 sürümünde varsayılan olarak 12 punto boyutunda 'Times New Roman' yazı tipi aktif olmaktadır.

Windows 8.1 Dahili Metin Araçları

Windows 8.1 işletim sistemi kurulu bir bilgisayarda, dışarıdan hiçbir yazılım yüklenmeden sistemle birlikte gelen dahili metin düzenleme araçları NotePad, WordPad ve el yazısı girişine izin veren Windows Journal uygulamalarından oluşmaktadır.

Çevrimiçi Çeviri Hizmetleri ve Word Entegrasyonu

Microsoft Word içerisindeki 'GÖZDEN GEÇİR' sekmesinde yer alan 'Çevir' özelliği, seçili bir kelimeyi veya tüm belgeyi doğrudan internet üzerinden bir çeviri servisine göndererek anında tercüme eder. Yapılan testlerde, Türkçe bir paragraf İngilizceye çevrilip tekrar Türkçeye geri çevrildiğinde anlam kayıpları yaşandığı gözlenmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Varsayılan yazı tipi ve boyut farklarına dikkat edin. Sınavda Word 2013 (11 punto Calibri) ile OpenOffice Writer (12 punto Times New Roman) varsayılan değerleri karşılaştırmalı olarak sorulabilir.
Düz metin düzenleyicileri ile sözcük işlemcileri karıştırmayın. NotePad ve TextEdit sadece düz metin (.txt) yazar ve biçimlendirme yapamaz; Word ve Writer ise tam işlevli sözcük işlemcilerdir.
Otomatik İçindekiler Tablosu oluşturmanın ön koşulunu unutmayın. Başlıkların mutlaka hazır 'Stiller' (Başlık 1, Başlık 2 vb.) kullanılarak işaretlenmiş olması gerekir, düz kalın yazılmış metinlerden otomatik tablo üretilemez.
Geri Al (Ctrl+Z) ve Yinele (Ctrl+Y) kısayollarını ezberleyin. Sınavda pratik kullanım sorularında bu iki temel kısayol sıklıkla test edilmektedir.
Resim ve videoların sözcük işlemci içinde sıfırdan oluşturulamayacağını veya düzenlenemeyeceğini bilin. Tablo, grafik, şekil ve denklemler içeride düzenlenebilirken, resim ve videolar dış kaynaklı ögelerdir.
OpenDocument standardının (.odt) bir ISO standardı olduğunu ve NATO ordularında zorunlu olduğunu unutmayın. Bu bilgi genel kültür ve standartlar kapsamında sınavda soru potansiyeline sahiptir.