Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » İş Sağlığı ve Güvenliği Lisans Programı » Çalışma Hayatında Bilişim, Belge Yönetimi
← Ünite 5
Çalışma Hayatında Bilişim, Belge Yönetimi

Ünite 5: Sözlü ve Yazılı Anlatım ile İlgili Kavramlar

Türkçede Kelime Vurgusu Kuralı
Türkçede kelime vurgusu genel bir kural olarak son hecededir. Ancak tek heceli sözcükler vurgusuz kabul edilirken, iki heceli yer adlarında vurgu ilk heceye kayar.
Bodrum Kelimesinin Söyleyiş Farkı
Yer adı olan 'Bodrum' kelimesinde vurgu ilk hecedeyken (Bod-rum), bir yapının yol seviyesi altındaki katını ifade eden 'bodrum' kelimesinde vurgu ikinci hecededir.
Vurguyu Öne İten Ekler
Olumsuzluk eki '-me, -ma', soru edatı 'mi, mı, mu, mü' ve küçültme anlamı taşımayan '-ce' eki, Türkçede vurguyu kendinden önceki heceye aktaran özel eklerdir.
Düzeltme İşaretinin İşlevi
Türkçeye Arapça ve Farsçadan geçen sözcüklerde kullanılan '^' (düzeltme) işareti, hem ünlü uzunluğunu hem de inceliğini belirterek anlam karışıklıklarını önler.

Anahtar Kavramlar

AnlamaBir olayın, nesnenin; duyulan, okunan, görülen olayların ve bilgilerin zihinsel olarak kavranması sürecidir.
AnlatmaBirinin bir konuyu ya da şeyi anlamasını sağlamak amacıyla söz ya da yazı ile bilgi vererek açıklama yapması eylemidir.
AnlatımDuygu, düşünce, hayal ve bilgilerin söz ya da yazı gibi araçlar kullanılarak dışa vurulması ve açıklanmasıdır.
DoğallıkAnlatımda yapmacıklıktan uzak, yalın, içten ve samimi bir dilin tercih edilmesi durumudur.
Açıklıkİletilmek istenen mesajın anlam bakımından net olması, karmaşık ve anlaşılmaz sözcüklerden kaçınılarak aktarılmasıdır.
ÖzlülükSöz ya da yazının gereksiz ifadelerle uzatılmaması, az sözle çok şey anlatılması durumudur.
AkıcılıkAnlatımda herhangi bir kesintinin, tutukluğun veya pürüzün bulunmaması, cümlelerin kolayca akıp gitmesidir.
DoğrulukCümlenin dil bilgisi kurallarına, özne-yüklem uyumuna ve eklerin doğru kullanımına uygun olması durumudur.
TutarlılıkAnlatılan veya yazılan düşüncelerin birbiriyle çelişmemesi, mantıksal bir bütünlük sergilemesidir.
ÖzgünlükKonuşanın ya da yazarın başkalarını taklit etmeden, kendi birikim ve yetilerini yansıtan kendine has bir üslup kullanmasıdır.
Kaynakİletişim sürecini başlatan, duygu ve düşüncelerini kodlayarak alıcıya gönderen konuşmacı ya da yazardır.
AlıcıKaynak tarafından gönderilen sözlü ya da yazılı iletiyi alan, anlamlandıran ve geri bildirimde bulunan kişidir.
İletiKaynağın alıcıya aktarmak istediği düşünce, duygu, bilgi veya tasarıların sözlü ya da yazılı biçimidir.
BoğumlanmaAkciğerlerden gelen havanın ses tellerinden geçtikten sonra konuşma organlarında engelle karşılaşıp biçimlenerek sözcük seslerine dönüşmesidir.
VurguSözcüklerde bazı hecelerin, cümlelerde ise bazı sözcüklerin diğerlerine göre daha baskılı ve yüksek tonda seslendirilmesidir.
TonlamaKonuşma sırasında ses telleri titreşim sayısının değişmesiyle sesin alçaltılıp yükseltilmesi ve ezgilenmesidir.
DurakKonuşma sırasında vurgulanan bir yargının veya sorunun ardından verilen kısa süreli sessizlik ve dinlenme arasıdır.
KavşakSöyleyişte ortaya çıkabilecek anlam karışıklıklarını önlemek amacıyla iki sözcük arasında yapılan çok kısa süreli duraklamadır.
UlamaÜnsüzle biten bir sözcüğün son sesinin, ardından gelen ve ünlüyle başlayan sözcüğün ilk sesine bağlanarak okunmasıdır.
MimikDuyguları ve düşünceleri belirtmek amacıyla yüz kaslarının kullanılmasıyla oluşan anlamlı yüz ifadeleridir.
JestKonuşmayı desteklemek ve anlamı güçlendirmek amacıyla el, kol, baş ve bedenle yapılan hareketlerdir.
ArgoBelirli bir sosyal sınıfın veya grubun, toplumun genelinden ayrılmak veya gizlenmek amacıyla oluşturduğu özel dil sistemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Ulama Yapılamayan Durumlar

Yazılı metinlerde noktalama işaretleriyle (özellikle virgülle) ayrılmış olan sözcükler arasında, konuşma sırasında kesinlikle ulama yapılmaz.

Zaman Belirten '-leyin' Eki

Türkçede zaman bildiren '-leyin' eki (sabahleyin, akşamleyin gibi), kelimeye eklendiğinde vurguyu kendinden önceki heceye itme özelliğine sahiptir.

Göz Temasının İletişimdeki Gücü

Baltaş ve Baltaş'a göre, konuşma sırasında dinleyicilerle göz teması kuran konuşmacılar, kurmayanlara oranla çok daha fazla beğeni toplamakta ve güven vermektedir.

Yazılı Anlatım Türlerinin Sınıflandırılması

Yazılı anlatım türleri genel kabul görmüş kurallara göre üç ana başlıkta toplanır: Düşünce yazıları, sanatsal yazılar ve resmî yazılar.

Aristo'nun Üç Bölümlü Yazı Kuramı

Aristo'dan beri süregelen klasik kurama göre, planlı ve düzenli bir yazılı metin mutlaka giriş, gelişme ve sonuç olmak üzere üç temel bölümden oluşmalıdır.

Giriş Cümlesinde Kullanılamayacak İfadeler

Bir yazının giriş cümlesinde, kendisinden önce başka bir cümle varmış izlenimi yaratan 'bu yüzden, ama, fakat, oysa, çünkü' gibi bağlayıcı ifadeler yer alamaz.

Duruluk İlkesi ve Anlatım Bozukluğu

Cümlede gereksiz sözcük kullanılması, anlatımın en önemli ilkelerinden biri olan duruluk ilkesini ihlal eder ve doğrudan anlatım bozukluğuna yol açar.

Fiyat ve Ücret Kelimelerinin Farkı

Fiyat bir malın para karşılığındaki değerini ifade ederken; ücret, bir emeğin ya da iş gücünün karşılığında ödenen parayı temsil eder ve birbirinin yerine kullanılamaz.

Belirtisiz İsim Tamlamalarında Sıfatlar

Belirtisiz isim tamlamalarının arasına sıfat giremez. Bu nedenle 'belediye yeni başkanı' kullanımı yanlıştır, doğrusu 'yeni belediye başkanı' olmalıdır.

Çoğul Öznelerde Yüklem Tekilliği

Organ, bitki, hayvan, zaman adları ile cansız varlıkların çoğulları özne olduğunda, Türkçedeki dil bilgisi kuralları gereği yüklem her zaman tekil olmak zorundadır.

Gözaltı Kelimesinin Yazımı

Yazım Kılavuzu'na göre 'gözaltı' sözcüğü bitişik yazılır. Çünkü bu kelimedeki 'alt' sözcüğü kendi gerçek somut anlamını yitirerek yeni bir kavram karşılamıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sözcük vurgusu sorularında yer adlarına dikkat edin; iki heceli yer adlarında vurgu her zaman ilk hecededir (Bodrum, Ağrı vb.).
  • Giriş cümlelerinde 'bu yüzden, oysa, çünkü' gibi bağlayıcı ifadelerin bulunamayacağını unutmayın; bu kural paragraf tamamlama sorularında hayat kurtarır.
  • Fiyat ve ücret kelimelerinin farkını iyi öğrenin; emek karşılığı olana 'ücret', mal karşılığı olana 'fiyat' denir ve sınavda sıkça sorulur.
  • Cansız varlıklar, hayvanlar veya organlar çoğul özne olduğunda yüklemin mutlaka tekil olması gerektiğini unutmayın (Örn: 'Gözlerim görmez oldu', 'oldular' değil).
  • Deyimlerin kalıplaşmış yapısını değiştiren kelime değişiklikleri doğrudan anlatım bozukluğudur (Örn: 'Şeytanın ayağını kırmak' değil 'bacağını kırmak' olmalıdır).
  • Ulama sorularında sözcükler arasında virgül olup olmadığına bakın; virgül varsa orada kesinlikle ulama yapılamaz.