Ünite 3: Denetim Süreci ve İç Kontrol — Önemli Kavramlar

Finansal tabloda sunulan bir hesap kaleminin, bu hesap bakiyesinin kaynağını oluşturan işlemlerin ilgili olduğu diğer hesaplarla bağlantılı şekilde denetlenmesidir. Örneğin, satışlar hesabı ile ticari alacaklar hesabının birlikte incelenmesi bu yaklaşıma dayanır.

Denetim şirketlerinin, müşteriyle sözleşme imzalamadan önce üstlenecekleri riski değerlendirmek ve denetimin kapsamını belirlemek amacıyla müşteri hakkında yaptıkları zorunlu araştırmadır. Bu süreçte firmanın piyasadaki itibarı, örgütsel yapısı ve önceki denetçilerle ilişkileri incelenir.

Bir denetim şirketinin aynı denetim ekibiyle bir müşteriye kesintisiz olarak en fazla 7 yıl üst üste hizmet verebilmesini, sonrasında ise tekrar hizmet verebilmesi için en az 2 yıl ara vermesini öngören yasal zorunluluktur.

Denetçilerin, yürüttükleri denetim kapsamında muhasebe ve denetim dışında özel uzmanlık gerektiren kıymetli taş, sanat eseri veya maden değerlemesi gibi konularda uzman görüşünden yararlanmasıdır. Bu durum ISA 620 standardında düzenlenmiştir.

İşletmenin faaliyet amaçlarını başaramama tehlikesidir. Nakit akışını tehdit eden ekonomik düşüşler, rekabet gücünü azaltan yeni teknolojiler veya rakiplere karşı yeni stratejiler geliştirememek işletme riskine örnek teşkil eder.

Denetçinin işletmeyi ve işletme riskini değerlendirmede kullandığı, kaydedilmiş tutarların beklentilerle karşılaştırılmasını içeren ve farkında olunmayan olağandışı durumları ortaya çıkaran etkili bir denetim aracıdır.

İşletmenin yönetim kurulu, yöneticileri ve personeli tarafından etkilenen; faaliyetlerin etkililiği, finansal raporlamanın güvenilirliği ve yasalara uygunluk amaçlarına ulaşmada makul güvence sağlamak için tasarlanan süreçtir.

1987 yılında ABD'de hileli finansal raporlamaya karşı önlem almak amacıyla kurulan ve dünya genelinde kabul gören entegre iç kontrol çerçevesini geliştiren komitedir (Committee Of Sponsoring Organizations).

İç kontrolün diğer tüm unsurları için temel oluşturan, çalışanların faaliyetlerini ve sorumluluklarını yerine getirdikleri, dürüstlük, etik değerler ve yönetim felsefesiyle şekillenen örgütsel iklimdir.

Yönetim kurulu içinde yer alan, finansal raporlama, iç kontrol, risk yönetimi ve denetim konularında uzmanlaşmış, icrai görevi bulunmayan bağımsız yönetim kurulu üyelerinden oluşan komitedir.

İşletme yönetiminin belirli politikalar ve limitler çerçevesinde tüm rutin işlemleri onaylamak üzere oluşturduğu alt talimatlar ve kurallar bütünüdür. Örneğin, standart ürün satış fiyat listelerinin belirlenmesi genel yetkilendirmedir.

Belli ve rutin olmayan tekil işlemler için yönetim tarafından her bir işlem bazında yapılan onaylama yetkisidir. Örneğin, gayrimenkul ticareti yapan bir firmada her bir daire satışı için satış müdürünün onay vermesi özel yetkilendirmedir.

Hata ve hileleri önlemek amacıyla, işlemlerle ilgili yetkilendirme, varlıkların fiziki korunması ve bu işlemlerin muhasebeleştirilmesi görevlerinin farklı kişilere verilmesi kuralıdır.

İç kontrol sisteminin ve kontrol eylemlerinin kalitesinin, zaman içindeki etkililiğinin ve değişen koşullara uyumunun yönetim tarafından sürekli veya ayrı değerlendirmelerle gözden geçirilmesi sürecidir.

Finansal tablolarda kasıt unsuru olmaksızın, dalgınlık, unutkanlık veya yanlış hesaplama gibi nedenlerle ortaya çıkan yanlışlıklardır. Örneğin, 1.000 TL'lik faturanın yanlışlıkla 10.000 TL olarak kaydedilmesi hatadır.

Finansal tabloların kasıtlı bir şekilde yanlış bilgi içermesini sağlayan, tahrifat, gizleme veya sahte belge düzenleme gibi eylemleri içeren ve kasıt unsuru barındıran usulsüzlüklerdir.

Genellikle çalışanlar tarafından gerçekleştirilen, işletme varlıklarının çalınması, zimmete geçirilmesi veya kişisel amaçlarla yetkisiz kullanımı şeklinde ortaya çıkan hile türüdür.

Yöneticiler tarafından finansal tablo kullanıcılarını yanıltmak amacıyla, muhasebe politikalarının kasıtlı olarak yanlış uygulanması veya dönem sonu fiktif yevmiye kayıtlarıyla tabloların tahrif edilmesidir.

Hile eyleminin ortaya çıkmasına neden olan üç temel koşulun (baskı, fırsat ve bahane) bir araya gelmesini açıklayan teorik modeldir.

Denetçinin risk değerlendirmeleri sonucunda yeterli denetim kanıtı elde etmek amacıyla kontrol testleri, tözel testler, analitik yöntemler ve detaylı incelemelerin en uygun kombinasyonunu kullanmasıdır.

Finansal tablo kalemlerinin ve hesap bakiyelerinin parasal tutarlarının doğruluğunu, gerçekleştiğini ve tam olduğunu doğrudan doğrulamak amacıyla uygulanan maddi doğruluk testleridir.

Kurumun risk yönetimi, kontrol ve yönetişim süreçlerine dair bağımsız bir değerlendirme sunmak amacıyla kanıtların nesnel bir şekilde incelenmesini içeren ve üç tarafı bulunan iç denetim işlevidir.