Ünite 5: Kamu Yönetiminin Yapısı — Önemli Kavramlar

Merkezi yönetimin bozkırda veya taşrada atacağı adımlarda merkeze danışmadan hızlı karar alabilmesi için il idaresinin başı olan valiye tanınan istisnai yetki biçimidir. Bu sayede vali, merkezi yönetimin vesayetine takılmadan illerde seri kararlar alabilir.

Merkezi yönetimin, yerinden yönetim kuruluşları (yerel yönetimler ve hizmet kuruluşları) üzerinde hukuka uygunluk ve yerindellik denetimi yapma yetkisidir. Bu yetki sayesinde idari bütünlük korunur; örneğin İçişleri Bakanının belediye başkanını geçici olarak görevden uzaklaştırması bu kapsamdadır.

Kamu hizmeti yürütmek amacıyla kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulan, mal varlığı ve bütçesi olan hak ve borç sahibi olabilen tüzelkişilik türüdür. Belediyeler, üniversiteler ve KİT'ler birer kamu tüzel kişisidir.

Siyasi iktidara gelen partinin, kendi siyasi kadrolarını üst kademe kamu yöneticiliklerine getirmesi ve istediklerini görevden alması sistemidir. Türkiye'de Cumhurbaşkanının üst kademe yöneticilerini ataması bu sisteme örnek gösterilir.

Cumhurbaşkanının, bakanların ve bazı üst düzey devlet görevlilerinin görevleriyle ilgili suçlardan dolayı yargılandığı en yüksek ceza mahkemesidir. Türkiye'de Yüce Divan görevini Anayasa Mahkemesi yerine getirmektedir.

İl genel yönetiminde valiye danışmanlık yapan ve kararlarda yardımcı olan kuruldur. Valinin başkanlığında hukuk işleri müdürü, defterdar, milli eğitim müdürü gibi il müdürlerinden oluşur.

Birden çok ili içine alan ve kamu hizmetlerinde verim sağlamak amacıyla kanunla kurulan istisnai merkezi yönetim taşra örgütüdür. Karayolları veya Devlet Su İşleri gibi kurumların bölge teşkilatları buna örnektir.

Belli bir coğrafi alanda (il, belediye, köy) yaşayan halkın ortak ve yerel nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan yerel yönetim birimleridir. Siyasi egemenlikleri yoktur, idari özerkliğe sahiptirler.

Belli bir kamu hizmetinin (eğitim, enerji, radyo-televizyon yayını) merkezi yönetimden ayrı bir uzmanlık birimi olarak, kendi bütçe ve mal varlığıyla özerk şekilde örgütlenmesidir. Üniversiteler ve TRT bu kapsamdadır.

Yerel yönetimlerin sadece altyapı hizmetleri sunmakla kalmayıp, alt gelir gruplarına ekonomik destek vermesi, öğrencilere ve yaşlılara indirimli ulaşım sağlaması gibi refah devleti ilkelerini yerelde uygulamasıdır.

İl coğrafi sınırları içinde yaşayan halkın mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılayan, karar organı halk tarafından seçilen bölgesel nitelikli yerel yönetim birimidir.

Sınırları il mülki sınırı olan, içindeki ilçe belediyeleri arasında koordinasyonu sağlayan, idari ve mali özerkliğe sahip büyük yerleşim yerlerindeki üst kademe yerel yönetim birimidir.

Belediye sınırları içinde, komşuluk ilişkileri bulunan ve muhtarlık ile ihtiyar heyeti tarafından yönetilen idari birimdir. Yerel yönetim birimi değildir, tüzel kişiliği bulunmamaktadır.

Köy yönetiminin genel karar organı olup köydeki bütün seçmenlerden oluşur. Köydeki seçmenlerin doğrudan yönetime katıldığı en temel yerel birimdir.

Devletin ekonomik ve ticari faaliyetlerde bulunmak amacıyla kurduğu, idare hukukuna tabi, özerk bütçeli iktisadi devlet teşekkülleri ve kamu iktisadi kuruluşlarının genel adıdır.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına (baro, tabip odası vb.) o mesleği icra edebilmek için üye olma zorunluluğudur. Örneğin bir avukat baroya üye olmadan avukatlık yapamaz.

Serbest piyasa ekonomisinin kurallarına uygun işlemesini sağlamak, haksız rekabeti önlemek amacıyla idari ve mali özerkliğe sahip olarak kurulan bağımsız kurullardır (BDDK, RTÜK gibi).

2018 yılında Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemiyle birlikte eski Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği yerine kurulan ve en yüksek devlet memuru olan İdari İşler Başkanı tarafından yönetilen birimdir.

Belediye Kanunu ile getirilen, kent vizyonunun geliştirilmesi ve hemşerilik bilincinin artırılması amacıyla sivil toplum kuruluşları ve meslek odalarının katılımıyla oluşan danışma nitelikli organdır.

Bölge veya çevre düzeni planlarına uygun olarak düzenlenen, yerleşme alanlarının genel gelişme yönlerini ve nüfus yoğunluklarını gösteren detaylı raporla bütün olan plandır.

Kamu idarelerinin orta ve uzun vadeli amaçlarını, temel ilke ve politikalarını, hedef ve önceliklerini içeren planlama aracıdır.

Bir bakanlığın varlık nedeni olan temel görevleri ve fonksiyonları yerine getirmek üzere merkez örgütünde oluşturulan temel ünitelere denir.

İl özel idaresinin seçimle iş başına gelen, kendi üyeleri arasından başkan seçen karar organıdır.

Milletvekillerinin, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yazılı olarak en geç on beş gün içinde cevaplanmak üzere soru sormalarından ibaret bilgi edinme yoludur.