Ünite 8: Kamu Yönetiminin Denetlenmesi — Önemli Kavramlar

Siyasi kurum ve kişilerin, özellikle yasama organının (TBMM) kamu yönetimi üzerinde sahip olduğu gözetim ve denetim yetkisidir. Örneğin bütçe görüşmeleri, yazılı sorular ve Meclis araştırmaları siyasal denetimin temel araçlarını oluşturur.

Demokratik kuramda halkın (asıl) seçimler yoluyla yetkisini parlamentoya ve siyasi organlara (vekil), onların da kamu yönetimine devrettiği temsil zincirini ve bu zincirdeki sorumluluk/hesap verme ilişkisini açıklayan kavramdır.

Milletvekillerinin seçmenlerinin sorunlarıyla, şikâyetleriyle ve talepleriyle ilgilenmek üzere yürüttükleri faaliyetlerdir. Ülkemizde milletvekillerinin mesailerinin çok önemli bir kısmını bu hizmetlere ayırdığı bilinmektedir.

Belli bir konuda bilgi edinilmek amacıyla siyasi parti grupları veya en az yirmi milletvekilinin önergesiyle açılan ve özel bir komisyon kurularak yürütülen yasama denetimi yoludur.

Görevde bulunan veya ayrılmış olan Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların görevleriyle ilgili cezai sorumluluklarının araştırılmasını sağlayan anayasal bir denetim aracıdır.

Vatandaşların ve Türkiye’de ikamet eden yabancıların kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetlerini yetkili makamlara ve TBMM’ye yazılı olarak bildirme ve sonuç alma hakkıdır.

Bir örgütte ast-üst ilişkisinden (sıradüzen) kaynaklanan, üstün astları üzerindeki yakın gözetim, denetim, emir verme ve düzeltici eylemde bulunma yetkisidir. Aynı tüzel kişilik içinde geçerli olan genel bir yetkidir.

Merkezi yönetimin, idarenin bütünlüğünü sağlamak amacıyla yerinden yönetim kuruluşları (mahalli idareler) üzerinde yasalarda açıkça öngörülen sınırlar içinde kullandığı istisnai denetim yetkisidir.

Doğrudan Cumhurbaşkanına bağlı olarak çalışan; idarenin hukuka uygunluğunu, verimliliğini ve düzenli yürütülmesini sağlamak amacıyla tüm kamu kurumlarında, meslek kuruluşlarında ve vakıflarda inceleme, araştırma, denetleme ve idari soruşturma yapabilen üst denetleme organıdır.

Kamuda etik davranış ilkelerini belirlemek, bu ilkelerin ihlal edildiği iddialarını incelemek ve kamuda etik kültürünü yerleştirmek amacıyla 2004 yılında 5176 sayılı Kanun'la kurulmuş olan kurul dışı denetim organıdır.

Kamu yönetimini parlamentoya bağlı olarak bağımsız ve tarafsız bir şekilde denetleyen, vatandaşların şikâyetlerini inceleyerek idareye önerilerde bulunan ilk kez İsveç'te ortaya çıkmış bağımsız denetim makamıdır.

Bireylerin ulusal güvenlik ve özel hayatın gizliliği dışındaki idari bilgi ve belgelere yasal olarak erişebilmesini sağlayan, kişi yönünden hak, idare yönünden ise zorunlu yükümlülük olan temel bir demokratik haktır.

Kamu yönetiminin eylem ve işlemlerinin bağımsız yargı organları tarafından hukuka uygunluk yönünden denetlenmesini sağlayan ve hukuk devletinin temelini oluşturan hak arama yoludur.

İdari işlemlerin hukuka aykırı oldukları iddiasıyla menfaati ihlal edilenler tarafından idari yargıda açılan ve işlemin iptalini amaçlayan idari yargıya özgü dava türüdür.

İdari eylem ve işlemler nedeniyle kişisel hakları ihlal edilmiş olan kişilerin, uğradıkları maddi ve manevi zararlarının tazmin edilmesi istemiyle idari yargıda açtıkları öznel nitelikli dava türüdür.