Ünite 4: Ücret, Serbest Meslek Kazancı, Menkul ve Gayrimenkul Sermaye İratları ile Diğer Kazanç ve İratların Vergilendirilmesi ve Gelir Vergisinin Tarhı — Önemli Kavramlar

GVK m.64 kapsamında basit usulde ticaret erbabı yanında çalışanlar, şoförler ve özel inşaat işçilerinin gerçek ücretleri yerine asgari ücretin yıllık brüt tutarının %25'i üzerinden götürü matrahla vergilendirildiği özel bir sistemdir. Bu kişilerin vergi karnesi alarak Şubat ve Ağustos aylarında vergi ödemeleri gerekmektedir.

Yabancı devletlerin Türkiye'deki elçi, müsteşar ve konsolosları ile kendi tabiiyetindeki memurlarının menkul sermaye iradı dışındaki tüm gelirlerinin karşılıklılık şartıyla gelir vergisinden muaf tutulmasıdır.

Sermayeden ziyade şahsi mesaiye, ilmi veya mesleki bilgiye dayanan, bir işverene tabi olmaksızın şahsi sorumluluk altında kendi nam ve hesabına yapılan ticari olmayan faaliyetlerdir. Örnek olarak serbest avukatlık, doktorluk veya mali müşavirlik faaliyetleri gösterilebilir.

Müellif, mütercim, heykeltıraş, ressam ve bilgisayar programcılarının eserlerini satarak veya kiralayarak elde ettikleri kazançların gelir vergisinden istisna edilmesidir. Örneğin bir roman yazarının yazdığı kitabı yayınevine satarak elde ettiği telif kazancı bu kapsamda vergiden istisnadır.

GVK m.70'te sayılan bina, arazi, motorlu taşıtlar ile hakların sahipleri tarafından kiraya verilmesinden elde edilen gelirlerdir. Örneğin bir kişinin sahip olduğu konutu kiraya vererek aylık kira geliri elde etmesi gayrimenkul sermaye iradıdır.

Gayrimenkul sermaye iradında safi iradın tespitinde, brüt kiradan aydınlatma, ısıtma, sigorta, asansör, bakım-onarım ve amortisman gibi fiilen yapılan gerçek giderlerin indirilmesine imkan tanımayan yöntemdir.

Kira bedelinin gerçeğe aykırı olarak düşük gösterilmesini önleyen güvenlik müessesesidir. Bina ve arazilerde emsal kira bedeli, yetkili özel mercilerin belirlemediği durumlarda VUK'a göre tespit edilen vergi değerinin %5'idir.

Ticari, zirai veya mesleki faaliyet dışında nakdi sermayeden elde edilen kâr payı, faiz ve repo gelirleridir. Örneğin bir kişinin bankaya yatırdığı mevduattan elde ettiği faiz geliri menkul sermaye iradıdır.

GVK mükerrer 80. maddede sayılan mal ve hakların (örneğin gayrimenkullerin 5 yıl içinde) elden çıkarılmasından doğan kazançlardır. Örneğin bir kişinin satın aldığı konutu 3 yıl sonra satarak kazanç elde etmesi değer artışı kazancıdır.

Devamlılık arz etmeyen ve mutat meslek halinde yapılmayan faaliyetlerden elde edilen gelirlerdir. Örneğin ara sıra yapılan ticari işlemlere aracılık edilmesi veya arızi serbest meslek faaliyetleri bu kapsamdadır.

Vergi kesintisi (stopaj) yapmaya yükümlü olanların, ödemeler üzerinden kestikleri vergileri vergi dairesine bildirdikleri beyannamedir. Örneğin bir işverenin çalıştırdığı işçilerin ücretlerinden keserek hesapladığı gelir vergisini bildirdiği beyannamettir.

Kanuni veya iş merkezi Türkiye'de bulunan kurum ve gerçek kişilerin gerek Türkiye içinde gerekse yurt dışında elde ettikleri kazançların tamamı üzerinden vergilendirilmesidir.

Kanuni ve iş merkezlerinin ikisi de Türkiye'de bulunmayan kurumların veya Türkiye'de yerleşmemiş gerçek kişilerin sadece Türkiye'de elde ettikleri kazançlar üzerinden vergilendirilmesidir.

Kurumların ortaklarından veya ilişkili kişilerden temin ederek işletmede kullandıkları borçların hesap dönemi içinde herhangi bir tarihte öz sermayenin 3 katını aşan kısmıdır. Örtülü sermaye üzerinden ödenen faizler kanunen kabul edilmeyen giderdir.

İlişkili kişiler arasındaki mal, hizmet veya hak transferlerinde emsallerine uygunluk ilkesine aykırı olarak fiyat belirlenmesi suretiyle kazancın örtülü olarak dağıtılmasıdır.

Bir kurumun tam mükellef başka bir kuruldaki ortaklık payından elde ettiği kâr paylarının, çifte vergilendirmeyi önlemek amacıyla kurumlar vergisinden istisna edilmesidir.

Anonim şirketlerin sermaye artırımı veya kuruluşta çıkardıkları hisse senetlerini itibari değerinin üzerinde bir bedelle satmalarından elde ettikleri kazançların kurumlar vergisinden istisna edilmesidir.

Tüzel kişiliğe sahip bir kurumun sona ermesi durumunda malvarlığının paraya çevrilmesi, alacakların tahsili, borçların ödenmesi ve bakiye varsa ortaklara dağıtılması işlemlerinin tümüdür.

KVK m.19/1'e göre tam mükellef bir kurumun bilançosunu bir bütün halinde diğer bir tam mükellef kuruma devretmesi suretiyle gerçekleşen, kârların vergilendirilmediği özel birleşme rejimidir.

Üretimden tüketime kadar her aşamada malların ve hizmetlerin tesliminden alınan, yaratılan katma değer üzerinden hesaplanan genel tüketim vergisidir.

Satışlarda tahsil edilen KDV'den yatırım malları alışlarında ödenen KDV'nin tamamının bir defada indirilmesine imkan tanıyan ve ülkemizde uygulanan KDV modelidir.

Vergi alacağını güvence altına almak için vergiye tabi işlemlere taraf olan alıcıların verginin kesilip ödenmesinden mükellef gibi sorumlu tutulmasıdır. Örneğin tevkifat uygulamasında alıcı vergi sorumlusudur.

Vergi kesintisi anlamına gelir; verginin gelir elde edene ödenmeden önce kaynağında (ödemeyi yapan tarafından) kesilerek vergi dairesine yatırılmasıdır. Örneğin iş yerlerinde ödenen kiralar üzerinden %20 stopaj yapılması gibi.

Kanun gereği genel matrah kurallarından ayrık olarak özel alanlarda (piyango, at yarışları, altın ziynet eşyaları, ikinci el araç ticareti gibi) belirlenen matrah tespit biçimleridir.

Bir vergilendirme döneminde indirilecek KDV tutarının, hesaplanan KDV tutarından fazla olması durumunda sonraki döneme aktarılan ve iade edilmeyip mahsubu beklenen KDV tutarıdır.