← Ünite 6
Genel Muhasebe 2

Ünite 6: Öz Kaynaklar

Tuğrul Yılmaz İşletmesi Sermaye Artırımı
Tuğrul Yılmaz, 16.10.201X tarihinde işletmesine 25.000 TL tutarında ticari mal koyarak sermaye artırımına gitmiştir. Bu işlemde 153 Ticari Mallar Hesabı borçlandırılırken, 500 Sermaye Hesabı alacaklandırılmıştır.
Tansel Kuzey ve Alp Osman Ortaklığı
Tansel Kuzey ve Alp Osman eşit paylarla 60.000 TL sermayeli limited şirket kurmuştur. Tansel Kuzey 10.000 TL nakit, Alp Osman ise 25.000 TL taşıt aracı getirmiş, kalan taahhüt borçlarını bir ay içinde ödeyeceklerini taahhüt etmişlerdir.
5024 Sayılı Kanun ve Enflasyon Muhasebesi
17.12.2003 tarihli ve 5024 Sayılı Kanun gereğince, ödenmiş sermaye ve hisse senedi ihraç primleri gibi nakit girişleri sağlayan yedekler parasal olmayan varlıklar olarak enflasyon düzeltmesine tabi tutulmuştur.
Yılmazlar A.Ş. Sermaye Düzeltmesi
Yılmazlar A.Ş.'nin 150.000 TL tutarındaki sermayesi yıl içinde ödenmiş, dönem sonunda enflasyon düzeltmesiyle sermaye 160.000 TL'ye çıkmıştır. Oluşan 10.000 TL'lik olumlu fark 502 Sermaye Düzeltmesi Olumlu Farkları hesabına kaydedilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Öz Kaynaklarİşletme sahip veya sahiplerinin işletmenin varlıkları üzerindeki toplam haklarının parasal ifadesidir. İşletmenin net varlıkları ile borçları arasındaki fark olarak hesaplanır; örneğin ödenmiş sermaye, yedekler ve kârlar bu grupta yer alır.
Esas Sermayeİşletme sahibi ya da ortakların şirketin kuruluşunda koymayı taahhüt ettikleri sermaye paylarının toplamının parasal ifadesidir. Şirket ana sözleşmesinde belirlenen ve tescil edilen temel sermaye tutarıdır.
Ödenmemiş Sermayeİşletmeye tahsis edilen veya ortaklarca taahhüt edilen sermayenin henüz ödenmemiş kısmının parasal ifadesidir. Ortakların sermaye taahhüt borçlarını gösterir ve 501 numaralı hesapta izlenir.
Sermaye Düzeltmesi Olumlu FarklarıEnflasyon düzeltmesi sonucunda ödenmiş sermaye tutarında meydana gelen artışların kaydedildiği öz kaynak hesabıdır. Örneğin, ödenmiş sermayenin enflasyon düzeltmesiyle 150.000 TL'den 160.000 TL'ye çıkması durumunda oluşan 10.000 TL'lik fark bu hesaba yazılır.
Sermaye Düzeltmesi Olumsuz FarklarıÖdenmiş sermayenin enflasyon düzeltmesine tabi tutulması sonucunda ödenmiş sermaye tutarında meydana gelen azalışların izlendiği, öz kaynaklarda indirim mahiyetindeki borç bakiyeli hesaptır.
Sermaye Yedekleriİşletmenin faaliyet kârı dışında kalan; hisse senedi ihraç primleri, hisse senedi iptal kârları gibi sermaye hareketlerine dayalı etmenler sonucu ortaya çıkan ve işletmede bırakılan tutarlardır.
Hisse Senedi İhraç PrimleriYeni çıkarılan hisse senetlerinin nominal değerinden daha yüksek bir değerle (emisyon primli) satılması sonucunda ödenmiş sermayenin üzerinde yapılan tahsilat farkıdır. Örneğin 20 TL nominal değerli hissenin 24 TL'ye satılmasıyla oluşan fark 520 hesabında izlenir.
Hisse Senedi İptal KârlarıSermaye taahhüdünü yerine getirmeyen ortağın payının iptal edilerek yeni ortaklara satılması sonucunda eski ortağın taahhüt kalanından ve yapılan ödemelerden doğan olumlu farkların izlendiği hesaptır.
Kâr YedekleriKanun, ana sözleşme hükümleri ya da ortaklıkların yetkili organları tarafından alınan kararlar uyarınca dağıtılmamış ya da işletmede alıkonulmuş kârlardır; yasal, statü ve olağanüstü yedekler olarak sınıflandırılır.
Yasal YedeklerTürk Ticaret Kanunu hükümleri gereği ayrılması zorunlu olan birinci ve ikinci tertip yedek akçelerin izlendiği öz kaynak hesabıdır. Örneğin sermaye şirketlerinin yıllık kârın %5'ini ödenmiş sermayenin %20'sine ulaşıncaya kadar ayırması gerekir.
Statü YedekleriŞirket ana sözleşmesi hükümleri gereği ayrılması öngörülen, yasal zorunluluk dışında ana sözleşmeye konulan hükümlerle ayrılan yedeklerin izlendiği hesaptır.
Olağanüstü YedeklerYasal ve statü yedekler dışında, yönetim kurulunun teklifi ve şirket genel kurulunun kararı üzerine yeni yatırımlar veya düzenli kâr payı dağıtımı amacıyla ayrılan yedek akçelerdir.
Özel FonlarYedek akçelerden farklı olarak genel bir amaca değil, özellikle belirli bir amaca hizmet etmek üzere genel kurul kararı veya yasal düzenlemeler gereği ayrılan fonların izlendiği hesaptır.
Yenileme Fonuİşletmelerde amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satışından veya hasar hâlinde sigortadan alınan tazminatlar nedeniyle doğan kârın, yeni kıymetin alınması amacıyla en fazla üç yıllığına ayrıldığı özel fon türüdür.
Geçmiş Yıllar KârlarıGeçmiş faaliyet dönemlerinde ortaya çıkan ve işletme sahibine veya ortaklarına dağıtılmamış bulunan kârlardan ilgili yedek hesaplarına alınmayan tutarların izlendiği 570 numaralı hesaptır.
Geçmiş Yıllar ZararlarıGeçmiş faaliyet dönemlerinde ortaya çıkan dönem net zararlarının yedeklere, kârlara veya sermayeye mahsup edilinceye kadar izlendiği, öz kaynaklarda indirim kalemi olan borç karakterli hesaptır.
Dönem Net Kârıİşletmenin faaliyet dönemine ilişkin vergi ve yasal yükümlülükler düşüldükten sonra ulaşılan net kâr tutarını ifade eden ve bilanço öz kaynak grubunda yer alan 590 numaralı hesaptır.

Diğer Önemli Bilgiler

Çelik Ltd. Şti. Sermaye Düzeltmesi Olumsuz Farkı

Çelik Ltd. Şti.'nin 60.000 TL tutarındaki sermayesi enflasyon düzeltmesi sonucunda 55.000 TL'ye düşmüştür. Meydana gelen 5.000 TL'lik azalış 503 Sermaye Düzeltmesi Olumsuz Farkları hesabının borcuna kaydedilmiştir.

EsçelİK A.Ş. Hisse Senedi İhraç Primi

Esçelik A.Ş. 250.000 TL olan sermayesini her biri 20 TL nominal değerli 5.000 adet hisse senedi ihraç ederek 100.000 TL artırmaya karar vermiştir. Hisseler %20 primli olarak 24 TL'den satılmış, böylece 20.000 TL ihraç primi oluşmuştur.

Porsuk A.Ş. Hisse Senedi İptal Kârı

Porsuk A.Ş. 30.000 TL'lik sermaye taahhüdünün 20.000 TL'sini ödemeyen ortağın hisse senetlerini iptal etmiş ve açık artırma ile yeni ortağa 25.000 TL'ye satarak 5.000 TL hisse senedi iptal kârı elde etmiştir.

Vatan A.Ş. Kâr Dağıtımı Örneği

Vatan A.Ş. 300.000 TL'lik net kârının dağıtımında 15.000 TL I. tertip yedek, 10.000 TL II. tertip yedek, 20.000 TL statü yedeği, 50.000 TL tesis yenileme fonu, 150.000 TL ortaklara temettü ve 55.000 TL olağanüstü yedek ayırmıştır.

TTK Madde 519 I. Tertip Yedek Akçe

Türk Ticaret Kanunu'nun 519. maddesine göre sermaye şirketleri her yıl yıllık kârın yüzde beşini, ödenmiş sermayenin yüzde yirmisine ulaşıncaya kadar genel kanuni yedek akçe olarak ayırmak zorundadır.

Yıldız İşletmesi Sabit Kıymet Yenileme Fonu

Yıldız İşletmesi maliyeti 1.600 TL, birikmiş amortismanı 1.280 TL olan makinesini yenisini almak amacıyla KDV dâhil 924 TL'ye satmış ve oluşan 520 TL kârı sabit kıymet yenileme fonu olarak özel fonlar hesabına aktarmıştır.

Başaran İşletmesi Vergi Karşılığı Kaydı

Başaran işletmesinin dönem sonunda tüm gelir ve giderlerinin aktarılması sonucu 690 Hesabın alacak kalanı 25.000 TL (vergi öncesi kâr) olmuş, 6.250 TL vergi karşılığı ayrılarak 18.750 TL net kâr hesaplanmıştır.

Çağdaş İşletmesi Dönem Net Zararı

Çağdaş işletmesinin dönem sonu aktarma işlemlerinde 690 Hesabın borç kalanı 40.000 TL zarar göstermiştir. Bu zarar 692 hesabı aracılığıyla 591 Dönem Net Zararı hesabına aktarılarak bilançoda öz kaynaklardan indirim olarak gösterilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Öz kaynaklar grubunda yer alan 501 Ödenmemiş Sermaye hesabının borç bakiyeli olduğunu ve bilançoda sermayeden indirim (eksi) olarak yer aldığını unutmayın.
  • Hisse senetlerinin nominal değerinin üzerinde ihraç edilmesi durumunda oluşan farkların 520 Hisse Senetleri İhraç Primleri hesabında izlendiğini karıştırmayın.
  • Yasal yedeklerin I. ve II. tertip olarak ikiye ayrıldığını, I. tertip yedek akçenin ödenmiş sermayenin %20'sine ulaşıncaya kadar ayrıldığını mutlaka ezberleyin.
  • Sabit kıymet yenileme fonunun (549 Özel Fonlar) en fazla 3 yıl içinde kullanılması gerektiğini, aksi takdirde 3. yılın vergi matrahına ekleneceğini unutmayın.
  • Geçmiş yıllar zararlarının (580) ve dönem net zararının (591) borç karakterli hesaplar olup bilançoda öz kaynaklardan indirim şeklinde gösterildiğini dikkat edin.
  • 692 Dönem Net Kârı veya Zararı hesabının borç kalanı vermesi durumunda 591 Dönem Net Zararı hesabına aktarıldığını, alacak kalanı vermesi hâlinde ise 590 Dönem Net Kârı hesabına aktarıldığını iyi kavrayın.