← Ünite 1
Yönetimde Güncel Yaklaşımlar

Ünite 1: Yönetim Düşüncesinin ve Uygulamalarının Gelişimi

James Watt ve Buhar Makinesi (1765)
James Watt'ın 1765 yılında işe yarar ilk buhar makinesini geliştirmesi, endüstri devriminin teknolojik altyapısını oluşturmuştur. Bu buluş, fabrikalarda makinelerin 24 saat kesintisiz çalışmasını sağlayarak üretim miktarını görülmemiş ölçüde artırmış ve maliyetleri düşürmüştür.
Adam Smith ve Milletlerin Zenginliği (1776)
Adam Smith, 1776 yılında yayınladığı 'Milletlerin Zenginliği' adlı eserinde serbest piyasa ekonomisi modelini önermiştir. Bu model, kapitalist sistemin işleyiş kurallarını belirleyerek endüstri devriminin iktisadi altyapısını kurmuştur.
Fransız İhtilali (1789)
1789 yılında gerçekleşen Fransız İhtilali, ulus devlet modelinin ve demokrasi kavramının temellerini atmıştır. Bu yeni siyasi yapı, sınırları kontrol edilebilir pazarlar ve standart yasalar yaratarak endüstri devriminin hukuki altyapısını tamamlamıştır.
1929 Büyük Buhranı
ABD'de başlayan ve tüm dünyayı etkileyen 1929 ekonomik krizi, klasik yönetim kuramının 'daha çok üretmek' odaklı mekanik yaklaşımlarının sorgulanmasına yol açmıştır. Bu kriz, insan unsurunu öne çıkaran neo-klasik kuramın doğuşunu tetiklemiştir.

Anahtar Kavramlar

Bilimİnsanlığın ortak aklının ürünü olan, nesnel bilginin ortaya çıkma, yayılma ve kullanılma koşullarını inceleyen evrensel kurallar bütünüdür.
TeknolojiBilimsel bilginin günlük yaşama ve üretim süreçlerine uygulanmasıdır; patentlerle korunarak işletmelere rekabet avantajı sağlar.
ManifaktürGeleneksel yöntemlerle üretim yapılan, bir müteşebbisin birkaç usta ve çok sayıda işçiyi aynı çatı altında topladığı, fabrikaların atası kabul edilen yapılardır.
Fonksiyonel UstabaşılıkTaylor tarafından geliştirilen, bir ustabaşının çok yönlü sorumluluklarının uzmanlık alanlarına göre bölünerek farklı uzmanlarca yürütülmesi sistemidir.
İstisna İlkesiYöneticilerin rutin işleri astlarına bırakıp, sadece standartlardan sapan çok iyi veya çok kötü istisnai durumları analiz etmesini öngören Taylor ilkesidir.
Yönetim SüreciFayol tarafından yönetimin evrenselliğini açıklamak için kullanılan; planlama, örgütleme, yöneltme, koordinasyon ve denetimden oluşan işlevler bütünüdür.
BürokrasiMax Weber'in akılcı-yasal otoriteye dayandırdığı; yazılı kuralları, hiyerarşik yapısı ve kişisel olmayan ilişkileriyle en yüksek düzeyde etkinlik sağlayan örgüt modelidir.
Hawthorne EtkisiHawthorne araştırmalarında keşfedilen, çalışanların kendilerine ilgi gösterildiğini ve değer verildiğini hissettiklerinde verimliliklerini artırmaları olgusudur.
Ayaktakımı HipoteziElton Mayo'nun Hawthorne araştırmalarıyla çürüttüğü, her bireyin sadece kendi kişisel ve maddi çıkarları doğrultusunda hareket ettiğini savunan faydacı görüştür.
SistemBir bütünü oluşturan, birbirleriyle ve çevreyle etkileşim içinde olan, uyumlu şekilde faaliyette bulunan alt unsurların oluşturduğu işlemler bütünüdür.
EntropiDoğadaki ve örgütlerdeki tüm sistemlerin zamanla bozulma, düzensizleşme ve sonunda kendilerini yok etme eğilimidir.
SinerjiSistemi oluşturan parçaların bir araya gelerek, tek tek yaratacakları değerlerin toplamından daha büyük bir bütünsel güç ve değer üretmesi durumudur.
Durumsallık YaklaşımıHer zaman ve her yerde geçerli tek bir en iyi yönetim yöntemi olmadığını, en uygun yapının teknoloji ve çevre koşullarına göre değiştiğini savunan yaklaşımdır.
Toplam Kalite YönetimiMüşteri odaklılık, sürekli eğitim ve Kaizen (sürekli iyileştirme) ilkelerine dayanarak örgütün tüm süreçlerinde kalitenin artırılmasını hedefleyen yönetim modelidir.
Altı SigmaMüşteri memnuniyetini sağlamak amacıyla iş ve yönetim süreçlerindeki hata oranını milyonda 3,4 düzeyine indirmeyi hedefleyen, yüksek maddi getiri odaklı uygulamadır.
Dengeli Ölçüm Kartıİşletmelerin uzun vadeli stratejik amaçlarını; finansal, müşteri, süreç ve öğrenme boyutlarıyla somut ve ölçülebilir kısa vadeli hedeflere dönüştüren araçtır.
Kıyaslama (Benchmarking)Bir işletmenin kendi iş süreçlerini sektördeki en iyi işletmelerin süreçleriyle karşılaştırarak aradaki farkı kapatmak için yaptığı sistematik uyarlama sürecidir.
Temel Yetenek (Core Competence)Bir işletmeyi rakiplerinden ayıran, taklit edilmesi zor olan ve işletmeye sürdürülebilir rekabet avantajı sağlayan özgün bilgi ve becerilerdir.
Dış Kaynak Kullanımı (Outsourcing)İşletmenin kendi temel yetenek alanı dışında kalan faaliyetleri, bu konularda uzmanlaşmış diğer işletmelerden satın alması uygulamasıdır.
Küçülme (Downsizing)İşgücü maliyetlerini azaltmak ve etkinliği artırmak amacıyla işletmenin çalışan sayısını ve örgütsel birimlerini bilinçli olarak azaltması sürecidir.
Personeli GüçlendirmeÇalışanların bilgi ve becerilerini artırarak, işleriyle ilgili konularda inisiyatif almalarını ve karar verme yetkisine sahip olmalarını sağlayan uygulamadır.
Değişim Mühendisliğiİşletmenin kurumsal performansını radikal düzeyde artırmak amacıyla iş süreçlerinin sıfırdan ve kökten yeniden tasarlanması sürecidir.
Yalın OrganizasyonÖrgüt yapısındaki gereksiz hiyerarşik kademelerden, prosedürlerden ve israflardan kurtularak esnek, hızlı ve düşük maliyetli çalışma yapısı kurulmasıdır.
Sanal OrganizasyonFiziksel bir binaya ihtiyaç duymadan, gelişmiş bilgi ve iletişim teknolojileri aracılığıyla siber uzayda faaliyet gösteren duvarsız örgüt modelidir.
Eşbiçimlilik (Izomorfizm)Kurumsallık kuramına göre, aynı çevrede faaliyet gösteren örgütlerin kurumsal baskılar nedeniyle zamanla yapısal ve davranışsal olarak birbirine benzemesi durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Hawthorne Araştırmaları

Elton Mayo ve ekibi tarafından Western Electric şirketinin Hawthorne fabrikalarında gerçekleştirilen deneysel çalışmalar, işyerinde biçimsel olmayan grupların ve çalışanların duygusal ihtiyaçlarının verimlilik üzerindeki kritik önemini bilimsel olarak kanıtlamıştır.

Ludwig Von Bertalanffy ve Sistem Kuramı

Biyolog Ludwig Von Bertalanffy tarafından 1920'lerde ortaya atılan Genel Sistem Yaklaşımı, örgütlerin dış çevrelerinden bağımsız düşünülemeyeceğini savunmuştur. Bu yaklaşım, modern yönetim kuramının en önemli temel taşlarından birini oluşturur.

Joan Woodward'ın Teknoloji Araştırması

Joan Woodward, İngiltere'deki sanayi işletmelerinde yaptığı araştırmada üretim teknolojilerini birim, kitle ve süreç üretimi olarak üç gruba ayırmıştır. Woodward, en yüksek performansın teknolojiye uygun örgüt yapısı seçildiğinde elde edildiğini saptamıştır.

Burns ve Stalker'ın Çevre Araştırması

Tom Burns ve G.M. Stalker yaptıkları araştırmada, durgun ve öngörülebilir çevrelerde faaliyet gösteren işletmeler için 'mekanik' örgüt yapısının; dinamik ve karmaşık çevrelerdeki işletmeler için ise 'organik' örgüt yapısının uygun olduğunu kanıtlamışlardır.

Emery ve Trist'in Çevre Sınıflandırması

Emery ve Trist, örgütsel çevreyi karmaşıklık derecesine göre 'durgun çevre' ve 'çalkantılı çevre' olarak sınıflandırmışlardır. Çalkantılı çevrelerde faaliyet gösteren işletmelerin organik yapıları ve esnek yönetim tarzlarını benimsemesi gerektiğini göstermişlerdir.

Peter Senge ve Beşinci Disiplin (1990)

Peter Senge'in 1990 yılında yayınlanan 'Beşinci Disiplin' adlı kitabı, öğrenen örgütler yaklaşımının temelini oluşturmuştur. Kitap, örgütlerin değişen çevreye uyum sağlamak için sistem düşüncesini benimseyerek sürekli öğrenmesi gerektiğini savunur.

Bowen ve Sosyal Sorumluluk (1953)

Howard Bowen, 1953 yılında yazdığı 'İşadamlarının Sosyal Sorumlulukları' eseriyle kurumsal sosyal sorumluluk kavramını ilk kez tanımlamıştır. Bowen, yöneticilerin kararlarında toplumsal refahı da gözetmeleri gerektiğini savunmuştur.

James Thompson ve Kaynak Bağımlılığı (1978)

James Thompson tarafından 1978'de ortaya atılan Kaynak Bağımlılığı Kuramı, işletmelerin ihtiyaç duydukları kritik kaynakları çevrelerinden temin ederken çevreye bağımlı hale geldiklerini ve bu bağımlılığı yönetmek için stratejik ortaklıklar kurduklarını açıklar.

Jensen ve Meckling - Vekalet Kuramı (1976)

Michael Jensen ve William Meckling tarafından 1976'da geliştirilen Vekalet Kuramı, hissedarlar ile profesyonel yöneticiler arasındaki çıkar çatışmalarını ve bu çatışmalardan doğan temsil maliyetlerini en aza indirme yollarını inceler.

Oliver Williamson ve İşlem Maliyeti (1991)

Oliver Williamson tarafından 1991'de geliştirilen İşlem Maliyeti Kuramı, işletmelerin piyasada işlem yaparken karşılaştıkları sözleşme, pazarlık ve denetim maliyetlerini azaltmak amacıyla dikey entegrasyon veya dış kaynak kullanımı kararı aldıklarını savunur.

Hannan ve Freeman - Örgütsel Ekoloji (1977)

Michael Hannan ve John Freeman tarafından 1977'de geliştirilen Örgütsel Ekoloji Kuramı, Darwin'in doğal seleksiyon teorisini örgütlere uyarlayarak, çevreye en uygun yapıdaki örgütlerin seçilip yaşayacağını, diğerlerinin ise eleneceğini savunur.

Sınavda Dikkat Et

  • Fayol'un 'Emir-Komuta Birliği' ilkesi ile Taylor'ın 'Fonksiyonel Ustabaşılık' uygulaması arasındaki zıtlığa dikkat edin; sınavda bu iki kavramın karşılaştırması sıklıkla sorulur.
  • Hawthorne Etkisi'nin fiziksel koşullardan ziyade 'insana verilen değer' ve 'grup ilişkileriyle' ilgili olduğunu unutmayın; bu ayrım sınav sorularında çeldirici olarak kullanılır.
  • Woodward'ın teknoloji sınıflandırmasında birim ve süreç üretiminin 'organik', kitle üretiminin ise 'mekanik' örgüt yapısı gerektirdiğini mutlaka aklınızda tutun.
  • Kaizen (kademeli/sürekli iyileştirme) ile Değişim Mühendisliği (radikal/kökten değişim) arasındaki farkı karıştırmayın; sorularda 'radikal' kelimesi geçiyorsa cevap Değişim Mühendisliğidir.
  • Vekalet Kuramı'nda 'vekalet veren' tarafın hissedarlar (işletme sahipleri), 'vekil' tarafın ise profesyonel yöneticiler olduğunu bilmek soruları doğru çözmenizi sağlar.
  • Örgütsel Ekoloji Kuramı'nın temel anahtar kelimesinin 'doğal seleksiyon' (seçilim/eleme) olduğunu unutmayın; örgütlerin kendi istekleriyle değişemeyeceğini savunur.